Созмони ҳуқуқии Афви байнулмилал ё Amnesty International вазъи ҳуқуқи инсонро дар Тоҷикистон нигаронкунанда номидааст.
Дар гузориши ин созмон, ки 21-уми апрели соли ҷорӣ нашр шудааст, аз марги маҳбусон, шиканҷа, ҳукмҳои сиёсӣ, фишор ба рӯзноманигорон ва шиддат гирифтани сиёсати саркӯбгарона дар Тоҷикистон гуфта шудааст.
Гузоришгарони Amnesty International мегӯянд, ки бо сабаби набудани ёрии тиббӣ ва вуҷуди шароити ғайриинсонӣ дар зиндонҳо, танҳо аз моҳи январ то моҳи июли соли 2025 панҷ фаъоли ҷомеа аз Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон дар боздоштгоҳҳо ҷон бохтанд.
Ҳамчунин дар моҳи сентябри соли гузашта узви ҲНИТ Зубайдулло Розиқ, ки бо иттиҳомоти сиёсӣ ба 25 соли зиндон маҳкум шуда буд, дар маҳбас даргузашт ва моҳи октябр бошад, Саидазам Раҳмонов пас аз як ҳафтаи боздошт фавтид. Наздиконаш изҳор доштанд, ки дар ҷисми Саидазам нишонаҳои латтукӯб ва сӯхтагӣ бо олоти барқӣ дида мешуданд, аммо мақомот ин ҳолатро худкушӣ арзёбӣ карданд.
То ҳол маълум нест, ки мақомоти расмӣ сабабҳои марги онҳоро ба таври ҷиддӣ таҳқиқ карда бошанд ё на, аммо ҳуқуқшиносони ин созмон мегӯянд, ки махсусан онҳое осебпазиранд, ки бо иттиҳомоти сиёсӣ маҳкум ба зиндон шудаанд ё боздошт гардидаанд.
Amnesty International дар гузоришаш таъкид мекунад, ки шиканҷа ва муносибати бераҳмона дар муассисаҳои ислоҳӣ ҳамоно як мушкили густарда боқӣ монда, аз латтукӯб, маҳрум кардан аз табобат ва нигоҳдории тӯлонӣ бидуни иртибот бо берун расонаӣ мешаванд.
Вале бо вуҷуди ин, дар давоми сол танҳо як корманди давлатӣ барои истифодаи шиканҷа ба ҷавобгарӣ кашида шудааст, ки нишондиҳандаи сатҳи баланди беҷазоӣ мебошад.
Amnesty International мегӯяд, ки низоми додгоҳӣ дар Тоҷикистон барои фишор ба мухолифон истифода мешавад ва моҳи феврали соли 2025 ҳашт сиёсатмадори мухолиф ва мансабдорони собиқ, пушти дарҳои баста бо иттиҳоми хиёнат ба давлат ва кӯшиши ғасби ҳокимият ба муҳлатҳои то 27 сол маҳкум ба зиндон шуданд.
Ҳамчунин Бузургмеҳр Ёров, ки соли 2015 боздошт шуда буд, бо вуҷуди даъватҳои байналмилалӣ барои озодияш, ҳанӯз ҳам ҷазояшро дар зиндон адо мекунад.
Ин созмони ҳомии ҳуқуқ таъкид мекунад, ки гарчанде соли 2025 “лайк” гузоштан ба баъзе маводҳои интернетӣ аз ҷавобгарии ҷиноятӣ хориҷ шуд, озодии баён дар Тоҷикистон ҳамоно шадидан маҳдуд буда, интиқоди оммавии ҳукумат имконнопазир аст.
Дар ин гузориш инчунин аз 10 соли зиндони сармуҳаррири нашрияи мустақили “Пайк” Аҳмад Иброҳим ёдовар шуда, таъкид шудааст, ки иттиҳомот алайҳи ӯ шубҳанок буда, мурофиаи ӯ пӯшида баргузор шудааст.
Ҳамчунин ишораи дигари ин гузориш дар бораи рӯзноманигор Рухшона Ҳакимова мебошад, ки ӯ низ барои таҳқиқоти нашрнашуда дар бораи нуфузи Чин дар Тоҷикистон ба ҳашт соли зиндон маҳкум гардид.
Дар гузориш вазъи сокинони Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон зикр шуда, ба гуфтаи ҳуқуқшиносон, онҳо ҳамоно бо табъиз ва фишор рӯбарӯ ҳастанд ва бисёре аз фаъолоне, ки пас аз эътирозҳои солҳои 2021–2022 боздошт шудаанд, то ҳол дар зиндонанд ва ба афви эълоншуда дохил нашудаанд. Ҳамчунин, қатлҳои эътирозгарон дар ин вилоят аз ҷониби нерӯҳои амниятӣ то ҳол таҳқиқ нашудаанд.
Гузоришгарони Amnesty International мегӯянд, ки соли гузашта мақомоти Тоҷикистон фишорро болои паноҳандагони афғон зиёд карда, моҳи июли 2025 амалиётҳои тафтишотӣ гузарониданд ва чандин оилаҳо боздошт ва бархе маҷбуран ба Афғонистон баргардонида шудаанд. Ҳатто ба баъзе паноҳандагон паёмакҳои беном фиристода шуда, аз онҳо талаб шудааст, ки дар муҳлати 15 рӯз кишварро тарк кунанд.
Ҳамзамон дар ин гузориш, аз боло рафтани сатҳи хушунати хонаводагӣ дар Тоҷикистон гуфта, таъкид шудааст, ки дар нимсолаи аввали соли 2025 чунин ҳолатҳо 15% зиёд шудаанд. Вале бо вуҷуди ин, хушунати хонаводагӣ ҳамчун ҷинояти алоҳида ба қонун ворид нашудааст, ки ин дастрасӣ ба адолатро барои қурбониён душвор мегардонад.
Дар ин гузориш дар бораи мушкилоти обрасонӣ ва зерсохторӣ дар Тоҷикистон ишора шуда, таъкид мешавад, ки бо вуҷуди нақшаҳои сармоягузорӣ ба маблағи тақрибан 300 миллион доллар барои беҳбуди таъминоти об, вазъ ҳамоно нигаронкунанда боқӣ мемонад ва беш аз нисфи аҳолӣ ба шабакаи мутамаркази об дастрасӣ надоранд. Ва дар деҳот ин нишондод то 76% мерасад.
Бояд гуфт, гузориши Amnesty International идомаи интиқодҳои қаблии ҷомеаи байналмилалӣ аз вазъи ҳуқуқи инсон дар Тоҷикистон буда, пештар низ созмонҳои байналмилалӣ аз маҳдудияти озодиҳои сиёсӣ, саркӯби мухолифон ва мушкилот дар Тоҷикистон гуфта буданд. Аммо мақомоти кишвар ҳамеша ин гузоришу пешниҳод ва талаби созмонҳои байналмилаиро нодида гирифтааст.