Дар панҷ соли охир Маҷмуъи маҳсулоти дохилӣ (ММД) ва буҷаи Тоҷикистон ҷаҳиши чашмгире доштанд – афзоиши наздик ба дубаробарӣ. Рушди ММД асосан ба рушди иқтисод бастагӣ дорад. Аммо оё воқеъан иқтисоди Тоҷикистон ҳам дар ин муддат рушди дубаробарӣ дошт?
Барои иқтисоди Тоҷикистон, ки бо вуҷуди даъвоҳои рушди босуръат бисёр кунд пеш мерафт ва “рушд” асосан нисбӣ буд, афзоиши дубаробарии ММД-ву буҷа дар панҷ сол воқеъан муъҷиза аст. Оморҳо аз рушди чанд бахш – истихроҷи маъодин, саноат, кишоварзӣ ва сармоягузории хориҷӣ хабар медиҳанд. Аммо дар асл ин афзоиш комилан ва ҳатто бо нисбати бештар ба рушди воқеъии иқтисод вобаста набуда, сабабҳои дигаре низ дорад, ки дар ин навишта онро ба баррасӣ хоҳем гирифт.
Омору рақамҳо аз рушди дубаробарии ММД-ву буҷа дар панҷ соли ахир мегӯянд: Агар соли 2022 ММД кишвар 115 млрд ва буҷа 33 млрд сомониро ташкил дода буд, соли ҷорӣ онҳо мутаносибан 195,5 ва 65.5 млрд сомонӣ пешбинӣ шудаанд. Албатта, дар ММД ин таносуб аз дубаробарӣ каме дуртар аст, яъне 195,5 ҳамагӣ 1,7 баробари 115 мебошад, аммо вақте ба ММД бо ҳисоби доллар назар мекунем, ин таносуб ҷолибтар мешавад: беш аз 1,9 баробар. Бо ҳисоби доллар ММД дар соли 2022 10.71 млрд.ро ташкил дода ва дар соли ҷорӣ он 20,41 млрд доллар пешбинӣ шудааст. Сабаби ин фарқи чашмрас ҳам бисёр ҷолиб аст: қурби сомонӣ нисбати доллар дар панҷ сол 20 дарсад (!) боло рафтааст.
Қаблан мақомот вақте аз рушди иқтисоду ММД-ву буҷа мегуфтанд, асосан бо рақамҳо бозӣ мекарданд: ҳамеша омор бо пулли миллӣ оварда шуда, аз зикри арқому омор бо доллар худдорӣ мешуд. Барои мисол, мегуфтанд, имсол ММД ҳашт дарсад афзоиш ёфта ба 50 миллиард сомонӣ расид. Дар асл, қурби пули миллӣ дар ин муддат 5 дарсад кам мегашт, ки аз он ёдоварӣ намешуд. Яъне, агар рушди ММД бо доллар ҳисоб карда шавад он ҳамагӣ 3% афзоиш ёфта буд. Агар таваррум ҳам ба назар гирифта шавад, гоҳе аслан рушде набудааст. Аммо дар панҷ соли ахир ду анъанаи “рушд”-и иқтисоди Тоҷикистон шикаста шудааст: анъанаи афзоиши ММД-ву буҷа бо сомонӣ ва тақрибан дар ҷояш қадам задан бо доллар ва анъанаи ҳамеша поёнравии қурби сомонӣ нисбати доллар. Яъне, ҳамон гуна, ки дар боло дидем, ҳоло агар рушди ММД-ву буҷаро бо доллар ҳисоб кунем афзоиши бештареро нишон медиҳад, ки бо сомонӣ ҳисоб шавад. Аз қазо, мақомот ҳам бо фарқ аз 5-10 соли пеш, мекӯшанд оморро бо доллар нишон диҳанд.
Рушди иқтисодӣ замоне рушди воқеъӣ аст, ки дар он истеҳсол, ба хусус истеҳсоли молҳои тайёр афзоиш ёбад, корхонаҳои нави истеҳсолӣ таъсис шаванд, ва молҳои истеҳсолшуда рақобатпазир бошанд. Афзоиши ММД ва буҷа бо истихроҷи бештари маъодин ва содироти маҳсулоти хом (аз ҷумла, қувваи корӣ) на танҳо рушди воқеъӣ нест, балки хатарҳое дар пай дорад, ки рушди муваққатиро метавонад ба буҳрони шадид табдил диҳад.
Ташкили корхонаҳои истеҳсолӣ дар ин панҷ соли охир ҷой доштаанд ва бо фарқ аз солҳои қабл он танҳо барои омор набуда, шумори корхонаҳое, ки воқеъан молҳои рақобатпазир истеҳсол мекунанду ду-се моҳ пас аз буридани лентаашон баста намешаванд, хеле бештар будаанд. Ҳамчунин дар соҳаи кишварзӣ низ пешрафтҳое дида мешавад. Аммо нигоҳи амиқтар ба нишондиҳандаҳо дарак аз он медиҳад, ки иқтисоди кишвар ҳамоно ба аслҳои қадимӣ – пули муҳоҷир, истихроҷи маъодину содироти маҳсулоти хом ва хидматрасонӣ, ки он ҳам комилан ба дуи аввал вобаста аст, пойбанд мебошад. Ва ин афзоиши дубаробарии ММД-ву буҷа низ бештар ба афзоиши вуруди пулҳои муҳоҷирину истихроҷи бештари маъодин ва афзоиши кумаку қарзҳои хориҷӣ бастагӣ доштааст, ки ба рушди воқеъии иқтисод.
1. Пули муҳоҷир
Дар панҷ соли охир, бар хилофи тасаввури умумӣ, вуруди пул аз хориҷ (бинобар содироти қувваи корӣ) коҳиш наёфт. Баръакс, баъди ҷанги Украина маблағҳои воридшаванда ба минтақа хеле зиёд шуданд.
Тибқи арзёбии International Monetary Fund, дар соли 2024 иқтисоди Тоҷикистон аз ҳисоби “financial inflows, including remittances” (воридоти молиявӣ, аз ҷумла маблағҳои муҳоҷирон) талаботи дохилиро таъмин кардааст.
Ҳарчанд муҳоҷират ба Русия камтар ва мушкилтар шуд, дар муқобил он ба Аврупову Кореяи Ҷанубӣ афзоиш ёфт. Бо фарқ аз Русия даромади муҳоҷир дар ин кишварҳо бамаротиб бештар аст.. Яъне, як муҳоҷир метавонад даромдаи 2-3 муҳоҷири Русияро дошта бошад. Муҳоҷир ба буҷаи кишвар андоз намесупорад, аммо пулҳои ирсолкардаи ӯ:
хариди манзилро зиёд мекунад, ки дар натиҷа бахши сохтмон рушд меёбад;
савдоро фаъол месозад, ки боиси афзоиши чашмраси ММД мегардад;
талаботи дохилӣ ва дар натиҷа воридоти молҳоро афзоиш медиҳад;
андоз ва боҷҳои гумрукиро зиёд менамояд.
2. Тилло
Тилло шояд муҳимтарин омили рушди солҳои охир бошад.
Тибқи гузориши IMF:
истеҳсоли тиллои Тоҷикистон аз соли 2018 то 2024 зиёда аз ду баробар афзудааст;
дар соли 2024 истеҳсол тақрибан ба 14,2 тонна расид;
тақрибан 70% истеҳсол ба корхонаи муштараки “Зарафшон” рост меояд;
саҳми бахши кӯҳкорӣ дар рушди иқтисодии соли 2024 тақрибан 12% буд.
Инчунин IMF қайд мекунад, ки Бонки миллии Тоҷикистон хариди тиллои дохилиро идома дода, захираҳои асъории кишварро аз 3,6 миллиард доллар дар охири соли 2023 то 4,7 миллиард доллар дар аввали соли 2025 расондааст.
Як нигоҳи кӯтоҳ ба сохтори содироти Тоҷикистон масъаларо рӯшан мекунад: 74%-и содироти кишварро филизоти ранга, санги маъодин ва консентратҳо ташкил медиҳанд. 25%-и боқимонда низ чандон хушҳолкунанда нест: нахи пахта ва меваву сабзавот (11%), барқ ва ғайра.
3. Қарзу грантҳо
Ин ҷо рақамҳо боз ҳам ҷолибтаранд.
Дар буҷаи давлатии соли 2024:
аз ҳисоби лоиҳаҳои сармоягузории давлатӣ 11,4 миллиард сомонӣ ворид мешуд;
аз онҳо 4,6 миллиард сомонӣ қарз;
6,8 миллиард сомонӣ грант буданд.
Дар буҷаи соли 2025 бошад:
танҳо барои дастгирии буҷа аз ташкилотҳои байналмилалӣ 1,192 миллиард сомонӣ грант пешбинӣ шудааст;
қисми зиёди маблағгузории лоиҳаҳои давлатӣ низ аз қарзҳо ва грантҳо иборат аст.
Хулоса ММД ва буҷаи Тоҷикистон дар солҳои охир аз асосан аз ҳисоби ин се: муҳоҷир, тилло ва қарз афзоиш доштаанд. Ҳарчанд рушди воқеъии иқтисод – яъне, истеҳсоли молҳои тайёр низ ҷой дошт, аммо саҳмаш хеле камтар буд.
Мутаассифона, тилло, муҳоҷират ва қарз — ҳарсе манбаи берунӣ ҳастанд. Яъне, агар фардо Русия барои муҳоҷирон маҳдудияти бештар ҷорӣ кунад ё умуман бинобар тағйирёбии куллии иқтисоди ҷаҳонӣ худи зарурияти муҳоҷирати меҳнатӣ камтар шавад;
нархи тилло дар бозори ҷаҳонӣ поён равад;
қарздиҳандагон маблағгузориро кам кунанд;
буҷа метавонад ба мушкил рӯ ба рӯ шавад.
Дар ҳамин ҳол, зуди афзоиши буҷа, ҳатто бо пули беруна, паёмадҳои хубе ҳам доранд, ки дар як баҳси алоҳида ба он хоҳем пардохт.
4. Афзоиши андозҳо
Дар солҳои охир бинобар сахттар кардани ҷамъоварии маблағҳо аз тарафи мақомоти андоз бо роҳҳои нави
назорати электронии савдо;
кассаҳои онлайн;
пайгирии амалиёти бонкӣ;
иқтисоди соя ё иҷтисоди сиёҳ камтар шудааст. Дар натиҷа давлат аз ҳамон иқтисод андози бештар ҷамъ мекунад ва табиист, ки он буҷаро афзоиш медиҳад.
Барои донистани ин ки пули муҳоҷир чи нақше дар иқтисоди кишвар дорад, танҳо нигоҳ ба нишондиҳандаҳои савдои хориҷии (СХ) кишвар (воридоту содирот) кофист: воридот дар соли 2025 ба $8,29 млрд (77%-и СХ ) содирот бошад $2,44 млрд.ро (23%-СХ) ташкил доддаст. Касри савдо $5,85 млрд. Яъне, шумо ба 2,44 млрд мол мефурӯшед ва ба 8,3 млрд мол мехаред. Суол: 5,85 млрд-и фарқро аз куҷо ба даст овардед? Посух: асосан аз пули муҳоҷирон.
Аммо баҳси пули муҳоҷирон баҳси бузургтарест, ки дар оянда ба он бар хоҳем гашт.
Абдуманнон Шералӣ, махсус барои Azda TV
