Ваколатдори ҳуқуқи инсон дар Тоҷикистон ё Омбудсмен боз ҳам аз посухи рӯшан ба суолҳои марбут ба шиканҷаи зиндониёни сиёсӣ худдорӣ кард.

Омбудсмени тоҷик Умед Бобозода 16-уми июли соли ҷорӣ дар нишасти матбуотӣ гуфт, ки намояндагони Ваколатдори ҳуқуқи инсон дар мавриди вазъи саломатии Маҳмадалӣ Ҳайит ва Саидумар Ҳусайнӣ, ки ҳарду ба ҳабси якумрӣ маҳкум шудаанд, бо муовини сардори Раёсати идораи зиндонҳо Ҳамид Абдулло мулоқот кардаанд.

Радиои Озодӣ менависад, ки намояндаи Ваколатдори ҳуқуқи инсон Ҳусниддин Нидоев дар ин нишаст гуфта, ки аз масъулони Сарраёсати иҷрои ҷазои ҷиноятӣ дар бораи шиканҷа пурсидаанд ва ба онҳо гуфта шудааст, ки дар ин бора муроҷиате ворид нашудааст. Ба гуфтаи ӯ, масъулони зиндонҳо ҳамчунин иттилоъ додаанд, ки “айни ҳол, рӯзи 14-уми июл вазъи саломатии Маҳмадалӣ Ҳаит ва Саидумар Ҳусайнӣ хуб мебошад”.

Бо вуҷуди ин, намояндаи Омбудсмен ба суоли аслӣ оё Маҳмадалӣ Ҳайит мавриди шиканҷа қарор гирифтааст ё не, посухи мушаххас надода, танҳо ба маълумоти пешниҳодкардаи маъмурони зиндон истинод кардааст, ки иддао доранд “айни ҳол саломатии онҳо хуб арзёбӣ мегардад”.

Ҳамзамон, маълум нест, ки чаро намояндагони Ваколатдори ҳуқуқи инсон барои муайян кардани воқеияти ҳол бо худи маҳбусони сиёсӣ мулоқот накардаанд, то вазъи онҳоро мустақиман аз забони онҳо бишнаванд.

Ёдовар мешавем, ки пайвандони зиндонии сиёсӣ Маҳмадалӣ Ҳаит дар оғози моҳи июн баъди мулоқот бо ӯ аз шиканҷа шудани вай хабар дода гуфта буданд, ки “ӯро луч дар болои барф нигоҳ дошта, бо дубинка мезананд. Баъди он ӯро дар об нигоҳ медоранд ва сипас дар утоқи танбеҳ ҳабс мекунанд.»

Наздикони Маҳмадалӣ Ҳайит ҳамчунин гуфтаанд, ки ӯ қаблан низ мавриди латукӯб қарор гирифта, сараш кафида ва пардаи гӯшаш дарида буд. Ба гуфтаи онҳо, маъмурони маҳбас ҳангоми санҷишҳои ҳаррӯза ӯро таҳқир карда, бо ӯ муносибати бад мекунанд.

Дертар пайвандони Саидумар Ҳусайнӣ, низ аз идомаи фишор ба ин маҳбуси сиёсӣ ва вазъи нохуби саломатии ӯ дар маҳбас хабар дода буданд.

Саидумар Ҳусайнӣ ва Маҳмадалӣ Ҳайит, муовинони раиси Ҳизби наҳзати исломии Тоҷикистон, соли 2016 дар мурофиаи пушти дарҳои баста ба ҳабси якумрӣ маҳкум шуданд. Мақомот онҳоро ба терроризм ва талош барои ғасби қудрат гунаҳкор донистаанд, аммо наздикон ва ҳомиёни онҳо ҳамаи ин иттиҳомотро беасос ва дорои ангезаҳои сиёсӣ медонанд.

Гурӯҳи кории Созмони Милали Муттаҳид оид ба боздошти худсарона низ боздошти Саидумар Ҳусайнӣ ва Маҳмадалӣ Ҳаитро ғайриқонунӣ арзёбӣ карда, аз ҳукумати Тоҷикистон хоста буд, ки онҳоро бидуни ҳеҷ қайду шарт фавран озод намояд. Аммо мақомоти Тоҷикистон дар посух гуфта буданд, ки гуноҳи Маҳмадалӣ Ҳаит ва дигар маҳкумшудагон исбот шудааст ва онҳоро озод нахоҳанд кард.

Ин бори аввал нест, ки Ваколатдори ҳуқуқи инсон ё Омбудсмен аз посухи рӯшан ба суолҳо дар бораи нақзи ҳуқуқи инсон худдорӣ мекунад. Ҳомиёни ҳуқуқ борҳо аз он интиқод кардаанд, ки ин ниҳод ба ҷойи ҳимояи ҳуқуқу озодиҳои шаҳрвандон, бештар аз мавқеи мақомоти давлатӣ дифоъ мекунад.

Ширкати TALCO Gold эълон карда, ки ният дорад ҳаҷми истеҳсоли сурмаро то 18 ҳазор тонна дар як сол расонад. Агар ин нақша амалӣ шавад, Тоҷикистон метавонад мавқеи худро дар бозори ҷаҳонии ин филизи муҳим мустаҳкамтар кунад. Сурма дар истеҳсоли батареяҳо, электроника, саноати ҳарбӣ ва дигар бахшҳои стратегӣ истифода мешавад ва талабот ба он дар солҳои охир меафзояд.

Истеҳсоли бештар маънои содироти бештар, ворид шудани асъори хориҷӣ ва рушди саноатро дорад. Мақомот низ одатан чунин хабарҳоро ҳамчун нишонаи пешрафти иқтисоди миллӣ муаррифӣ мекунанд. Дар назари аввал, ин хабар воқеъан як дастоварди иқтисодӣ ба назар мерасад. 

Аммо таҷрибаи чунин “дастовардҳо” дар солҳои гузашта суолро метавонад эҷод кунад, ки афзоиши истихроҷи маъданҳо то чӣ андоза ба зиндагии мардуми оддӣ таъсир мерасонад? Тоҷикистон дорои захираҳои бойи тилло, нуқра, сурма ва дигар канданиҳои фоиданок аст. Бо вуҷуди ин, дар бисёр минтақаҳое, ки ин сарватҳо истихроҷ мешаванд, мардум ҳамоно бо мушкилоти иҷтимоӣ, бекорӣ, камбуди инфрасохтор ва сатҳи пасти хизматрасониҳои давлатӣ рӯбарӯянд.

Аз тарафи дигар, маъодини истихроҷшуда дар Тоҷикистон ҳамчун маҳсулоти хом содирот мешавад, ки фоидааш бисёр кам аст. Дар ҳамин ҳол, ба ҷои худи Тоҷикистон дар кишварҳои воридоткунада ҷои зиёди корӣ меофарад.  

Суоли дигар ба шаффофияти соҳа марбут аст. Ҳаҷми истеҳсолро эълон кардан муҳим аст, аммо ҷомеа ҳамчунин мехоҳад бидонад: аз ин афзоиш буҷаи давлат чӣ қадар даромади иловагӣ ба даст меорад? Чанд ҷойи кори нав таъсис дода мешавад? Чӣ қисми фоида барои рушди минтақаҳои истихроҷи маъдан равона хоҳад шуд? Инҳо суолҳоеянд, ки одатан дар канори хабарҳои расмӣ посухи равшан намеёбанд.

Масъалаи муҳити зист низ набояд нодида гирифта шавад. Истихроҷ ва коркарди сурма метавонад ба табиат таъсири ҷиддӣ расонад, агар меъёрҳои экологӣ пурра риоя нашаванд. Аз ин рӯ, афзоиши истеҳсол бояд ҳамзамон бо назорати мустақили экологӣ ва масъулияти иҷтимоии ширкатҳо ҳамроҳ бошад.

Албатта, рушди саноати кӯҳӣ барои иқтисоди Тоҷикистон имконияти муҳим аст. Аммо арзиши воқеии чунин лоиҳаҳо на танҳо бо ҳазорҳо тонна маҳсулоти истеҳсолшуда чен карда мешавад. Меъёри асосӣ он аст, ки оё сарватҳои зеризаминӣ ба беҳтар шудани зиндагии шаҳрвандон, рушди минтақаҳо ва иқтисоди устувори кишвар табдил меёбанд ё не. Агар ҷавоби ин савол мусбат бошад, афзоиши истеҳсоли сурма воқеан дастоварди миллӣ хоҳад буд. Агар не, мардум ҳақ доранд бипурсанд: сарвати табиии кишвар ба нафъи кӣ бештар хизмат мекунад?

Донишгоҳи миллии Тоҷикистон барои аввалин бор ба яке аз раддабандиҳои байналмилалии донишгоҳҳо, аниқтараш Times Higher Education шомил шудааст. Як чунин датовард барои ҳар муассисаи таҳсилоти олӣ бешубҳа, рӯйдоди мусбат аст. Ҳузур дар раддабандии ҷаҳонӣ нишон медиҳад, ки донишгоҳ ба баъзе меъёрҳои байналмилалӣ ҷавобгӯ шудааст ва акнун номи он дар канори ҳазорон муассисаи дигари ҷаҳон низ зикр хоҳад шуд.

Аммо ҳузур дар рӯйхати байналмилал худ аз худ ба ин маънӣ нест, ки низоми таҳсилоти олии Тоҷикистон мушкилоти худро пушти сар кардааст. Баръакс, он бояд оғози баҳси ҷиддӣ бошад: оё ин пешрафт воқеан дар таҳсили донишҷӯён ва сатҳи зиндагии омӯзгорон низ эҳсос мешавад?

Дар Тоҷикистон бисёре аз ҷавонон пас аз хатми донишгоҳ бо мушкили пайдо кардани ҷойи кор рӯбарӯянд. Корфармоён борҳо аз он шикоят мекунанд, ки хатмкунандагон дониш ва малакаи касбӣ надоранд. Аз тарафи дигар, қисми қобили таваҷҷуҳи ҷавонони соҳибистеъдод кӯшиш мекунанд таҳсил ё фаъолияти илмии худро дар хориҷ идома диҳанд. Агар беҳтарин кадрҳо кишварро тарк кунанд, танҳо боло рафтани номи донишгоҳ дар як раддабандӣ наметавонад ин равандро тағйир диҳад.

Саволи дигар ба муҳити илмӣ марбут аст. Илм танҳо бо сохтмони биноҳои нав ё иштирок дар рейтингҳо рушд намекунад. Барои рушди воқеии донишгоҳ муҳити озоди илмӣ, маблағгузории кофии пажӯҳишҳо, дастрасӣ ба маҷаллаҳои байналмилалӣ ва рақобати солим лозим аст. Бидуни ин омилҳо ҳатто баланд шудани ҷойгоҳ дар рейтинг метавонад танҳо як комёбии рамзӣ боқӣ монад.

Аз ин рӯ, ин хабарро метавон ҳам табрик гуфт ва ҳам онро ҳамчун фурсате барои худсанҷӣ арзёбӣ кард. Агар пас аз ин донишгоҳҳо имконияти бештар барои таҳқиқот, беҳтар шудани сифати таълим ва рушди кадрҳо пайдо кунанд, пас ин муваффақият воқеан таърихӣ хоҳад шуд. Дар акси ҳол, мардум бештар аз худ хоҳанд пурсид, ки чаро мақоми донишгоҳ боло меравад, аммо сифати зиндагии хатмкунандагон ва сатҳи илм дар дохили кишвар тағйири чашмрас намебинад

Бо вуҷуди он ки волидони хонандагон ҳамоно аз ҷамъоварии маблағ ва фурӯши иҷбории либоси мактабӣ дар муассисаҳои таълимӣ шикоят мекунанд, Вазорати маориф ва илми Тоҷикистон бори дигар таъкид карда, ки чунин амалҳо ғайриқонунӣ буда, қатъиян манъ аст.

Рӯзи 10-уми июл дар нишасти матбуотии ин ниҳод Раҳим Саидзода, вазири маориф ва илм гуфта, ки дар сурати ба таври ғайриқонунӣ ҷамъоварӣ шудани маблағ дар мактабҳо, шаҳрвандон метавонанд ба вазорат муроҷиат кунанд ва гурӯҳи кории вазорат ҳатман ин ҳолатҳоро мавриди санҷиш қарор медиҳад.

Ба гуфтаи ӯ, ҳамаи маълумоте, ки тавассути расонаҳо ва шабакаҳои иҷтимоӣ нашр мешавад, баррасӣ гардида, ба раёсату шуъбаҳои маориф барои санҷиши онҳо дастур дода мешавад.

Вазир ҳамзамон аз муроҷиаткунандагон хоста, ки шикоятҳои худро бо далелу санад пешниҳод кунанд, чун дар бисёр мавридҳо муроҷиатҳо беному нишонанд ва ҳамин масъала санҷиши онҳоро мушкил мекунад.

Равшан Каримзода, муовини вазири маориф ва илм низ бо истинод ба Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон “Дар бораи мақоми омӯзгор” таъкид кард, ки ҷамъоварии маблағ аз хонандагон “куллан манъ аст” ва танҳо кумитаҳои падару модарон метавонанд барои корҳои хайрия ва ободонӣ бидуни маҷбур кардани волидон маблағ ҷамъоварӣ кунанд.

Дар нишасти матбуотӣ масъалаи фурӯши либоси мактабӣ низ матраҳ шуд. Бадриддин Музаффарзода, муовини вазири маориф ва илм гуфт, ки ҳеҷ як мудири мактаб ё роҳбари синф ҳуқуқи ба фурӯш гузоштани либоси мактабиро дар ҳудуди муассисаи таълимӣ надорад.

Ин ҳам дар ҳолест, ки масъалаи ҷамъоварии маблағ ва фурӯши иҷбории либоси мактабӣ солҳост, ки аз мушкилоти доимии муассисаҳои таълимии кишвар боқӣ мондааст. Ҳар сол волидон дар шабакаҳои иҷтимоӣ ва расонаҳо аз талаби пули моҳона, маблағ барои таъмиру китобҳо ва маҷбур кардани хонандагон ба харидани либоси мактабӣ аз ҷойҳои муайян шикоят мекунанд ва Azda.tv борҳо шикояти волидону омӯзгоронро нашр карда буд.

Аз ҷумла, чанде пеш як гурӯҳ аз волидони хонандагони Муассисаи таҳсилоти миёнаи умумии №6-и шаҳри Ваҳдат бо ирсоли номаи дастаҷамъӣ ба Azda.tv аз вуҷуди қонуншиканиҳои молиявӣ ва маъмурӣ дар ин муассиса изҳори нигаронӣ карданд.

Ба гуфтаи онҳо, аз хонандагон барои хариди китобҳо, таъмири синфхонаҳо, гирифтани аттестат ва баргузории чорабиниҳои мактабӣ маблағ ҷамъоварӣ мешавад. Волидон ҳамчунин иддао доранд, ки маблағҳои ҷамъоваришуда ба таври шаффоф истифода намешаванд.

Муроҷиаткунандагон мегӯянд, қаблан низ ба мақомоти соҳаи маорифи шаҳри Ваҳдат муроҷиат карда буданд, аммо шикояти онҳо бенатиҷа мондааст.

Ёдовар мешавем, ки масъулони Вазорати маориф ва илм тайи солҳои ахир борҳо аз манъи ҷамъоварии маблағ ва фурӯши иҷбории либоси мактабӣ хабар додаанд. Аммо шикоятҳои сершумори волидон аз шаҳру ноҳияҳои гуногуни кишвар нишон медиҳад, ки ин падида ҳанӯз ҳам дар бисёре аз муассисаҳои таълимӣ идома дорад ва роҳи ҳали худро наёфтааст.