Муовини раисҷумҳури ИМА Ҷей Дӣ Вэнс изҳор дошт, ки бархе аз сохторҳо дар Исроил талош мекунанд ба афкори умумии Амрико таъсир гузоранд, то гуфтушунидҳои Вашингтон бо Эронро барҳам зананд ва ба идомаи ҷанг даст ёбанд.

Ӯ ин матлабро дар мусоҳиба бо Ҷо Роган баён дошт.

Баҳона барои изҳороти ӯ нашри мақолае дар маҷаллаи “Time” гардид, ки дар он гуфта мешуд, роҳбари собиқи ситоди интихоботии Доналд Трамп — Брэд Парскейл дар як маъракаи иттилоотии аз ҷониби ҳукумати Исроил маблағгузоришаванда ширкат доштааст.

Тибқи гуфтаи ин нашрия, ҳадафи расмии лоиҳа мубориза бо антисемитизм (яҳудиситезӣ) дар интернет буд, аммо яке аз манбаъҳои ин расона изҳор дошта, ки дар асл ин маърака ба он равона шуда буд, то аз афзоиши рӯҳияи зиддиисроилӣ дар байни ҷонибдорони ҷавони ҳаракати MAGA пешгирӣ карда шавад.

Ба гуфтаи Вэнс, ширкаткунандагони ин маърака ӯро барои талошҳояш ҷиҳати ба даст овардани ҳалли дипломатии муноқиша бо Эрон шадидан танқид мекарданд.

«Вақте ки ман маҷаллаи “Time”-ро варақ мезанам ва мебинам, ки як маъракаи нуфузи хориҷӣ бо ҳадафи барҳам задани созишномае, ки ман рӯи он кор мекардам, маблағгузорӣ мешавад ва нафароне, ки ин пулҳоро мегирифтанд, ба ман ноҷавонмардона ҳамла мекунанд, посухи ман оддӣ аст: ба ҷаҳаннам биравед. Ман он чизеро хоҳам кард, ки барои мардуми Амрико дуруст меҳисобам. Пеш аз ҳама, ман намояндаи амрикоиҳо ҳастам», — изҳор дошт муовини раиси ҷумҳур.

Ӯ таъкид кард, ки кишварҳои хориҷӣ пайваста кӯшиш мекунанд ба сиёсати Амрико таъсир расонанд.

«Исроил ин корро мекунад. Кишварҳои дигар низ ин корро мекунанд», — гуфт Вэнс.

Дар ҳамин ҳол, ӯ афзуд, ки қабули чунин таъсирро, вақте ки он ба муайян кардани қарорҳои раҳбарияти Амрико шурӯъ мекунад, нораво медонад.

Вэнс инчунин изҳор дошт, ки ба андешаи ӯ, «баъзе одамон дар дохили низоми Исроил» кӯшиш мекунанд афкори умумиро дар ИМА тағйир диҳанд, то ҷанг бо Эрон ҳарчи бештар тӯл кашад.

Эрон, Афғонистон ва Тоҷикистон дар нишасти сеҷониба, роҳҳои густариши ҳамкориҳои транзитӣ ва ҳамлу нақл тавассути роҳҳои мошингард миёни се кишварро баррасӣ карданд.

Тибқи иттилоъи Вазорати роҳ ва шаҳрсозии Эрон, ин нишаст дар таърихи 14 ва 15 июл дар шаҳри Машҳад, маркази вилояти Хуросони Разавӣ, бо ҳузури мақомоти се кишвар баргузор шуд.

Ба гуфтаи ин вазорат, дар ин нишаст тақвияти ҳамкориҳои сеҷониба дар бахши ҳамлу нақли коло тавассути роҳҳои мошингард, фаъолсозии долонҳои транзитӣ, афзоиши додугирифти тиҷоратӣ ва тавсеаи ҳамкориҳои минтақавӣ будааст.

Вазорати роҳ ва шаҳрсозии Эрон таъкид кардааст, ки ин ибтикор метавонад раванди тиҷорати байналмилалиро сабуктар сохта ва боиси рушди иқтисод дар минтақа гардад.

Ин вазорат афзудааст, ки нишасти Машҳад қадаме муҳим барои баҳрагирии беҳтар аз зарфиятҳои муштараки се кишвар, тақвияти пайвандҳои минтақавӣ, афзоиши нақши минтақа дар долонҳои байналмилалии ҳамлу нақл ва тавсеаи зербиноҳои транзитӣ ба шумор меравад.

Дар ҳамин ҳол, «Тренд Нюз» дар таҳлиле навиштааст, ки ин нишаст метавонад заминасози эҷоди роҳҳои нави транзитӣ дар минтақа бошад ва бо роҳбурди Эрон барои густариши ҳамкорӣ бо Осиёи Марказӣ ҳамсу аст. Бар асоси ин таҳлил, тавсеаи ҳамкориҳои ҳамлу нақл бо Афғонистон ва Тоҷикистон метавонад дастрасӣ ба бозорҳои Осиёи Марказиро беҳбуд бахшида ва ба афзоиши даромадҳои транзитии минтақа кумак кунад.

Ваколатдори ҳуқуқи инсон дар Тоҷикистон ё Омбудсмен боз ҳам аз посухи рӯшан ба суолҳои марбут ба шиканҷаи зиндониёни сиёсӣ худдорӣ кард.

Омбудсмени тоҷик Умед Бобозода 16-уми июли соли ҷорӣ дар нишасти матбуотӣ гуфт, ки намояндагони Ваколатдори ҳуқуқи инсон дар мавриди вазъи саломатии Маҳмадалӣ Ҳайит ва Саидумар Ҳусайнӣ, ки ҳарду ба ҳабси якумрӣ маҳкум шудаанд, бо муовини сардори Раёсати идораи зиндонҳо Ҳамид Абдулло мулоқот кардаанд.

Радиои Озодӣ менависад, ки намояндаи Ваколатдори ҳуқуқи инсон Ҳусниддин Нидоев дар ин нишаст гуфта, ки аз масъулони Сарраёсати иҷрои ҷазои ҷиноятӣ дар бораи шиканҷа пурсидаанд ва ба онҳо гуфта шудааст, ки дар ин бора муроҷиате ворид нашудааст. Ба гуфтаи ӯ, масъулони зиндонҳо ҳамчунин иттилоъ додаанд, ки “айни ҳол, рӯзи 14-уми июл вазъи саломатии Маҳмадалӣ Ҳаит ва Саидумар Ҳусайнӣ хуб мебошад”.

Бо вуҷуди ин, намояндаи Омбудсмен ба суоли аслӣ оё Маҳмадалӣ Ҳайит мавриди шиканҷа қарор гирифтааст ё не, посухи мушаххас надода, танҳо ба маълумоти пешниҳодкардаи маъмурони зиндон истинод кардааст, ки иддао доранд “айни ҳол саломатии онҳо хуб арзёбӣ мегардад”.

Ҳамзамон, маълум нест, ки чаро намояндагони Ваколатдори ҳуқуқи инсон барои муайян кардани воқеияти ҳол бо худи маҳбусони сиёсӣ мулоқот накардаанд, то вазъи онҳоро мустақиман аз забони онҳо бишнаванд.

Ёдовар мешавем, ки пайвандони зиндонии сиёсӣ Маҳмадалӣ Ҳаит дар оғози моҳи июн баъди мулоқот бо ӯ аз шиканҷа шудани вай хабар дода гуфта буданд, ки “ӯро луч дар болои барф нигоҳ дошта, бо дубинка мезананд. Баъди он ӯро дар об нигоҳ медоранд ва сипас дар утоқи танбеҳ ҳабс мекунанд.»

Наздикони Маҳмадалӣ Ҳайит ҳамчунин гуфтаанд, ки ӯ қаблан низ мавриди латукӯб қарор гирифта, сараш кафида ва пардаи гӯшаш дарида буд. Ба гуфтаи онҳо, маъмурони маҳбас ҳангоми санҷишҳои ҳаррӯза ӯро таҳқир карда, бо ӯ муносибати бад мекунанд.

Дертар пайвандони Саидумар Ҳусайнӣ, низ аз идомаи фишор ба ин маҳбуси сиёсӣ ва вазъи нохуби саломатии ӯ дар маҳбас хабар дода буданд.

Саидумар Ҳусайнӣ ва Маҳмадалӣ Ҳайит, муовинони раиси Ҳизби наҳзати исломии Тоҷикистон, соли 2016 дар мурофиаи пушти дарҳои баста ба ҳабси якумрӣ маҳкум шуданд. Мақомот онҳоро ба терроризм ва талош барои ғасби қудрат гунаҳкор донистаанд, аммо наздикон ва ҳомиёни онҳо ҳамаи ин иттиҳомотро беасос ва дорои ангезаҳои сиёсӣ медонанд.

Гурӯҳи кории Созмони Милали Муттаҳид оид ба боздошти худсарона низ боздошти Саидумар Ҳусайнӣ ва Маҳмадалӣ Ҳаитро ғайриқонунӣ арзёбӣ карда, аз ҳукумати Тоҷикистон хоста буд, ки онҳоро бидуни ҳеҷ қайду шарт фавран озод намояд. Аммо мақомоти Тоҷикистон дар посух гуфта буданд, ки гуноҳи Маҳмадалӣ Ҳаит ва дигар маҳкумшудагон исбот шудааст ва онҳоро озод нахоҳанд кард.

Ин бори аввал нест, ки Ваколатдори ҳуқуқи инсон ё Омбудсмен аз посухи рӯшан ба суолҳо дар бораи нақзи ҳуқуқи инсон худдорӣ мекунад. Ҳомиёни ҳуқуқ борҳо аз он интиқод кардаанд, ки ин ниҳод ба ҷойи ҳимояи ҳуқуқу озодиҳои шаҳрвандон, бештар аз мавқеи мақомоти давлатӣ дифоъ мекунад.

Ширкати TALCO Gold эълон карда, ки ният дорад ҳаҷми истеҳсоли сурмаро то 18 ҳазор тонна дар як сол расонад. Агар ин нақша амалӣ шавад, Тоҷикистон метавонад мавқеи худро дар бозори ҷаҳонии ин филизи муҳим мустаҳкамтар кунад. Сурма дар истеҳсоли батареяҳо, электроника, саноати ҳарбӣ ва дигар бахшҳои стратегӣ истифода мешавад ва талабот ба он дар солҳои охир меафзояд.

Истеҳсоли бештар маънои содироти бештар, ворид шудани асъори хориҷӣ ва рушди саноатро дорад. Мақомот низ одатан чунин хабарҳоро ҳамчун нишонаи пешрафти иқтисоди миллӣ муаррифӣ мекунанд. Дар назари аввал, ин хабар воқеъан як дастоварди иқтисодӣ ба назар мерасад. 

Аммо таҷрибаи чунин “дастовардҳо” дар солҳои гузашта суолро метавонад эҷод кунад, ки афзоиши истихроҷи маъданҳо то чӣ андоза ба зиндагии мардуми оддӣ таъсир мерасонад? Тоҷикистон дорои захираҳои бойи тилло, нуқра, сурма ва дигар канданиҳои фоиданок аст. Бо вуҷуди ин, дар бисёр минтақаҳое, ки ин сарватҳо истихроҷ мешаванд, мардум ҳамоно бо мушкилоти иҷтимоӣ, бекорӣ, камбуди инфрасохтор ва сатҳи пасти хизматрасониҳои давлатӣ рӯбарӯянд.

Аз тарафи дигар, маъодини истихроҷшуда дар Тоҷикистон ҳамчун маҳсулоти хом содирот мешавад, ки фоидааш бисёр кам аст. Дар ҳамин ҳол, ба ҷои худи Тоҷикистон дар кишварҳои воридоткунада ҷои зиёди корӣ меофарад.  

Суоли дигар ба шаффофияти соҳа марбут аст. Ҳаҷми истеҳсолро эълон кардан муҳим аст, аммо ҷомеа ҳамчунин мехоҳад бидонад: аз ин афзоиш буҷаи давлат чӣ қадар даромади иловагӣ ба даст меорад? Чанд ҷойи кори нав таъсис дода мешавад? Чӣ қисми фоида барои рушди минтақаҳои истихроҷи маъдан равона хоҳад шуд? Инҳо суолҳоеянд, ки одатан дар канори хабарҳои расмӣ посухи равшан намеёбанд.

Масъалаи муҳити зист низ набояд нодида гирифта шавад. Истихроҷ ва коркарди сурма метавонад ба табиат таъсири ҷиддӣ расонад, агар меъёрҳои экологӣ пурра риоя нашаванд. Аз ин рӯ, афзоиши истеҳсол бояд ҳамзамон бо назорати мустақили экологӣ ва масъулияти иҷтимоии ширкатҳо ҳамроҳ бошад.

Албатта, рушди саноати кӯҳӣ барои иқтисоди Тоҷикистон имконияти муҳим аст. Аммо арзиши воқеии чунин лоиҳаҳо на танҳо бо ҳазорҳо тонна маҳсулоти истеҳсолшуда чен карда мешавад. Меъёри асосӣ он аст, ки оё сарватҳои зеризаминӣ ба беҳтар шудани зиндагии шаҳрвандон, рушди минтақаҳо ва иқтисоди устувори кишвар табдил меёбанд ё не. Агар ҷавоби ин савол мусбат бошад, афзоиши истеҳсоли сурма воқеан дастоварди миллӣ хоҳад буд. Агар не, мардум ҳақ доранд бипурсанд: сарвати табиии кишвар ба нафъи кӣ бештар хизмат мекунад?