Сарфу харҷи маблағи буҷаи давлатии Тоҷикистон ношаффоф аст ва норӯшаниҳои зиёд дорад. Бо чунин арзёбии вазъи буҷаи Тоҷикистон, Вазорати хориҷии Амрико ба мақомоти ин кишвар ҷиҳати шаффофияти масрафи маблағҳои буҷаи давлатӣ чанд тавсия ва пешниҳод ироа кардааст.
Вазорати хориҷии Амрико, ки рӯзи 15 июн гузориши солонаи худ таҳти унвони «Ҳисобот дар бораи шаффофияти молиявӣ 2020»- роҷеъ ба вазъи ҳисоботи молиявӣ дар кишварҳои ҷаҳонро мунташир кардаст, мегӯяд, ҳарчанд тарҳи буҷа ва шакли қабулшудаи он аз ҷониби ҳукумати Тоҷикистон нашр мешавад ва дар бораи харҷи маблағҳои буҷа низ ҳисоботе нашр мекунанд, аммо «маълумот дар бораи ӯҳдадориҳои қарзӣ ва дар бораи хароҷоти вазорату идораҳо вуҷуд надорад, ҳамчунин кумакҳо ба корхонаҳои давлатӣ ва даромади онҳо зикр нашудааст. Буҷаи даромадҳоро вобаста ба манбаъҳояш тақсим мекунад, вале даромад аз маъданҳои табиӣ нишон дода нашудааст. Корхонаҳои бузург ва муҳими давлатӣ ҳисоботи молиявӣ ва аудите, ки дар дастраси ом бошад, надоранд. Ҳукумат ҳисобҳои бузурги ғайрибуҷавиро пеш мебурд. Буҷаҳои ҳарбӣ ва иктишофӣ аз ҷониби парлумон тасдиқ карда намешаванд ва таҳти назорати ҷомеа қарор надоранд.»
Вазорати хориҷии Амрико бо зикри ин пинҳонкориҳои мақомот дар харҷу сарфи буҷети давлатӣ ҳамчунин зикр кардааст, дар дастраси озод танҳо маълумоти умумӣ дар бораи ҳисоботи ниҳоди назоратӣ дар бораи ҳисобҳои ҳукумат гузошта шудаасту халос. Меъёрҳо ва тартибе, ки ҳукумати кишвар тавассути онҳо қарордодҳо оид ба маъданҳои табииро мебандад ва ё барои истихроҷи маъданҳо иҷозатнома медиҳад, дар қонун нишон дода шудааст. Вале зоҳиран ҳукумат дар амал ин қонуну қоидаҳоро риоя намекунад.
Маълумоти асосӣ дар бораи даромадҳо аз истихроҷимаъданҳои табиӣ дар дасти ом гузошта нашудааст. Аз ин ҷиҳат вазорати хориҷии Амрико ба мақомоти тоҷик пешниҳод додааст, ки шаффофияти молиявӣ дар Тоҷикистонро метавон аз ин роҳҳо беҳбуд бахшид:
— омода кардани асноди пурраву муфассали буҷавӣ;
— аз байн бурдани ҳисобҳои ғайрибудҷавӣ ва ё таҳти назорат ва аудити лозим қарор додани онҳо;
— дар амал риоя кардани қонунҳо ва асноди меъёрӣ ҳангоми бастани қарордодҳо ва додани иҷозатнома ба истихроҷи маъданҳои табиӣ;
-таъмини дастрасии ом ба маълумоти асосӣ дар бораи даромадҳо аз истихроҷи маъданҳои табиӣ.
Бархе аз коршиносони умури иқтисодӣ тавсияҳои Амрико ҷиҳати таъмини шаффофият дар харҷи маблағҳои бюҷети Тоҷикистонро дуруст ва саривақтӣ арзёбӣ карда мегӯянд, ки на танҳо харҷу масраф, балки сарчашма ва манобеи таъминоти бюҷети давлатӣ ҳам машкук аст ва на ҳама вақт дар қонун зикр карда мешаванд. Барои мисол дар чанд соли ахир ду манбаи асосии бюҷет, алюминий ва пахта ба таври норӯшан инъикос карда мешаванд. Афзун бар ин маблағҳои интиқолии муҳоҷирон низ саҳеҳ ва воқеӣ зикр карда намешавад. Ба гуфтаи ин коршиносон яке дигар аз нуқси ҷиддӣ дар бюҷети давлатӣ адами арқоми баҳраҳои қарзи хориҷӣ ва ё ба истилоҳ “хизматрасониҳо ба қарзҳои хориҷӣ” аст, ки гуфта мешавад солона аз садҳо миллион доллар ҳам бештар мебошад.
