Тибқи тахминҳое, ки хадамоти кишварҳои гуногун, аз ҷумла Украина ва бунёдҳои машғул ба таҳқиқи ин масъала мезананд, дар артиши Русия ҳудуди 40-50 ҳазор хориҷӣ ширкат доранд.
ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
Истифодаи хориҷиён, бахусус майдамиллатҳову кишварҳо (қабилаҳо)-и кӯчак аз тарафи импроториҳо (ё кишварҳои бузургтар) дар таърих собиқаи зиёд дорад. Аввалин шавоҳид дар ин бора бармегардад ба 2400 сол қабл аз милод, яъне ҳудуди 4500 сол пеш. Албатта, пайдо кардани шавоҳид дар бораи баъди истифода нобуд ва ё ҳазм кардани майдамиллат/қабилаҳо дар он асрҳои қадим бисёр мушкил аст, аммо аз замоне ки таърихнависӣ рушд карда, чунин шавоҳид зиёд дида мешаванд. Ба ҳаде, ки шавоҳиди қадрдонӣ шудани майдамиллатҳо баъди “хидмат” ба импротуриҳо дар сояи онҳо гум шудаанд.
Ҳоло, дар асри 21, асри техноложи ва даъвоҳои зиёди “ҳуқуқи инсон” Русия чунин иқдомро рӯи даст гирифта, яъне истифодаи майдамиллатҳо ба ҳайси гӯшти дами тӯп. Шавоҳиди зиёде аз истифодаи бамаротиб бештари ғайрирусҳо аз худи русҳо (дар нисбати саршумори ин халқҳо) гувоҳӣ медиҳанд. Ва тоҷикон – бо эътирофи Миронов “шашумин миллати Русия” – низ аз ин суиистифода истисно нестанд. Мутаассифона, на танҳо тоҷикони шаҳрванди Русия, балки муҳоҷирон низ мавриди ин суиистифода қарор гирифтаанд. Дар асл, Русия садсолаҳост, ки аз майдамиллатҳо суиистифода мекунад ва мутаассифона, “вафодории” ин майдамиллатҳо дар аксар ҳолат ба нобудӣ ва ё тазъифи наздик ба нобудии онҳо тамом шудааст.
Манобеъи зиёде аз ширкати муздурони хориҷӣ дар ҳарду тарафи ҷанг байни Русияву Украина хабар медиҳанд. Мақомоти Украина расман эълон кардаанд, ки шумори хориҷиҳои ширкаткунанда дар артиши ин кишвар алайҳи Русия каме бештар аз 16 000 аст. Аммо мақомоти Русия боре ҳам расман шумори хориҷиёни ҷалбшуда ба ҷанг алайҳи Украинаро эълон накардаанд. Тибқи тахминҳое, ки хадамоти кишварҳои гуногун, аз ҷумла Украина ва бунёдҳои машғул ба таҳқиқи ин масъала мезананд, дар артиши Русия ҳудуди 40-50 ҳазор хориҷӣ (ба истиснои 14 000 сарбози куриёӣ) меҷанганд. Шумори зиёде аз ин ҷангҷӯёни хориҷиро шаҳрвандони кишварҳои собиқ Шӯравии Осиёи Миёна ташкил медиҳанд.
Шавоҳид нишон медиҳанд аксари ширкаткунандагоне, ки ихтиёрӣ ба ин ҷанг рафтаанд (шуморӣ иҷборӣ бурдашудаҳо ҳам кам нест), ё ба хотири дарёфти пул ва ё шаҳрвандии Русия ин корро кардаанд. Аксари онҳо ҳамчунин умедворанд баъди анҷоми “хидмат” ва ё ҷанг ба имтиёзҳои зиёде дастрасӣ хоҳанд дошт. Вале таърихи Русия ва сиёсатҳои ону назари сиёсатмадоронаш ба муҳоҷирон мегӯяд, ин кишвар сарбозони хориҷиро на танҳо аз имтиёзҳо маҳрум хоҳад кард, балки аслан ба зинда баргаштани аксари онҳо манфиатдор нест.
Ҳоло биёед ба ҳамагӣ ду мисоли истифодаи русҳо аз майдамиллатҳо бингарем:
1. Казакҳои Запорожйе ва Империяи Русия
Казакҳо солҳои тӯлонӣ барои Русия ҳамчун нерӯи зарбазан ва муҳофизи марзҳо хидмат мекарданд:
бар зидди Империяи Усмонӣ ва хонигарии Қрим меҷангиданд;
марзҳои ҷанубии Русияро ҳимоя мекарданд;
дар густариши ҳудуди империя саҳм мегирифтанд.
Аммо замоне ки дигар ба сохтори мустақили низомии онҳо ниёзе намонд, Екатеринаи II соли 1775 фармон дод, ки Запорожйе муҳосира ва барҳам дода шавад. Заминҳои он зери тасарруфи империя гузаштанд, бахше аз казакҳо фирор карданд ва боқимонда ба сохторҳои низомию маъмурии империя шомил карда шуданд.
Таърихнигорон ин воқеаро намунаи маъмулии сарнавишти “хидматкорони империя” медонанд: империя то замоне аз нерӯ ва истиқлоли онҳо истифода мебарад, ки барои кишваркушоӣ ба онҳо ниёз дорад, аммо пас аз анҷоми кишваркушоиҳо, ҳамон истиқлолро хатар шумурда, аз байн мебарад.
Солҳо баъд ҳукумати Шӯравӣ сиёсати ба истилоҳ “казакзудоӣ”-ро роҳандозӣ кард, ки бо саркӯб, қатл, мусодираи молу мулк ва кӯчонидани иҷбории казакҳо ҳамроҳ буд.
2. Қалмиқҳо дар Русия ва Иттиҳоди Шӯравӣ
Саворанизоми қалмиқҳо садсолаҳо дар хидмати Русия қарор дошт ва дар ҷангҳои ин кишвар иштирок мекард. Сарбозони қалмиқ аз шуҷоътарин ҷанговарони артиши Русия маҳсуб мешуданд. Қалмиқҳои казак ҳанӯз аз асри XVII вазифадор буданд, ки дар артиши Русия хидмат кунанд.
Аммо соли 1943 ҳукумати Шӯравӣ тамоми миллати қалмиқро ба ҳамкорӣ бо Олмони фашистӣ муттаҳам кард:
Ҷумҳурии Мухтори Шӯравии Сотсиалистии Қалмиқистон барҳам дода шуд;
тамоми аҳолии қалмиқро иҷборан ба Сибир ва Осиёи Марказӣ кӯчонданд;
ҳатто сарбозони қалмиқе, ки дар сафи Артиши Сурх меҷангиданд, аз ин сарнавишт эмин намонданд;
ҳазорон нафар аз сармо, гуруснагӣ ва беморӣ ҷон бохтанд.
Ин яке аз талхтарин намунаҳои таърих аст: мардон барои давлат меҷангиданд, дар ҳоле ки ҳамон давлат хонаводаҳои онҳоро танҳо ба сабаби мансубияти миллӣ аз хонаҳояшон ронда, ба бадарға мефиристод.
Қавонине, ки дар ин авохир дар Русия нисбати муҳоҷирон қабул мешаванд, аз фаро расидани рӯзгори сахте барои муҳоҷирон дарак медиҳанд.
Хатари асосӣ барои сарбозони ғайрирус, бахусус зодагони Осиёи Миёна, чи шаҳрванди Русия бошанд, чи танҳо дорои иқомаи қонунӣ, ин аст, ки ҳукумати феълии Русия ба баргаштани ин сарбозон ба кишварашон манфиатдор нест. Кишварҳои худкома ҳатто аз сарбозони ҷангдидаи миллати худашон хавф доранд ва мекӯшанд онҳоро дар инзиво нигоҳ доранд. Як сарбози ҷангдида дар сурати вуқӯъи ноамниҳо, эътирозҳо алайҳи давлат, муқобила бо пулис ва ғайра хатарноктар аз сад шаҳрванди оддӣ аст. Ҳамон “дусад мардӣ ҷангӣ беҳ аз сад ҳазор”-и Фирдавсӣ инҷо ҳам коромад дорад. Вақте ин сарбоз аз майдамиллатҳо, бахусус мусалмон аст хатараш аз нигоҳи мақомдорон бамаротиб меафзояд. Барои мисол, вуқӯъи хушунате дар Қафқоз метавонад тамоми Русияро фаро гирад.
Бархе сиёсатмадорони ин кишвар, аз қабили Миронов, Михеев ва ғайра дарёфти шаҳрвандии Русия аз ҷониби 800 ҳазор зодаи Тоҷикистонро таҳдид ба амнияти миллии ин кишвар ҳисобида, бонги хатар мезананд. Агар касе гумон кунад, ки ин ҳарфи мухолифон аст ва ба мақомоти расмии кишвар бастагие надорад, иштибоҳ фоҳише кардааст. Дар кишварҳои худкома одатан нақшаҳои зиддиинсонӣ бо забони “мухолифон” (ки зери контроли комили ҳукуматанд) баён карда мешавад: агар ҷомеъа ба он муқобилият накард, давлат иқдомро ба даст мегирад, агар мухолифат кард, айб ба дӯши “мухолифон” партофта мешавад.
Додани имтиёзҳо ва пардохти нафақаи маъюбӣ ё кушташуда дар ҷанг ба беш аз миллион хонавода, аз ҷумла даҳҳо ҳазор хонаводаи муҳоҷир (ҳарчанд шаҳрвандии Русияро ҳам дарёфт карда бошанд) бори гароне ба дӯши дилхоҳ давлат аст. Ва давлат маҷбур мешавад имтиёзҳоро ё барҳам занад, ё онро интихобӣ кунад. Ба баҳси ин ки аввалин гурӯҳе, ки аз имтиёзҳо маҳрум мешавад, кадом гурӯҳ хоҳад буд, ниёзе нест.
Дар ҳоле ки аҳолии Русия бо суръат кам мешавад ва ниёзи ин кишвар ба қувваи корӣ ҳар сол бештар мегардад, садҳо ҳазор маъюби нафақахӯр, бахусус маъюби ғайрирус, ки на танҳо кор намекунад, балки аз давлат нафақаи хеле бештар аз сатҳи миёна мехоҳад, қотили буҷаи ҳар кишвар аст. Гузашта аз ин, ин гурӯҳ ҳамеша аз давлат норозӣ хоҳад буд.
Аз баргаштани чунин маъюб барнагаштанаш хеле камхарҷтару бехатартар аст. Бахусус агар ин маъюб аз миллатҳоест, ки сиёсатмадорон афзоишашонро хатаре ба амнияти миллиашон медонанд.
Абдуманнон Шералиев
