Равнақи сармоягузорӣ дар Тоҷикистон: Эътимоди сармоягузорон ё таваккали онҳо?

Чанд соли охир Тоҷикистон дар ҷалби сармояи хориҷӣ муваффақ аст. Агар қаблан сармоягузорӣ рушди якададӣ нишон медод, ҳоло ҳарф аз равнақи 20-30 дарсадӣ аст. Афзоиши вуруди сармояи хориҷӣ яке аз нишонаҳои асосии бовари сармоягузорон ба иҷтисоди кишвар аст. Оё воқеъан Тоҷикистон муваффақ ба бадастории бовари сармоягузорон шудааст ё инҷо сирри дигаре ҳаст?

Бино ба маълумоти ахир Кумитаи давлатии сармоягузорӣ ва идораи амволи давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон, ҳаҷми умумии сармояи хориҷии воридшуда ба иқтисоди кишвар ба маблағи рекордӣ — наздики 1,9 миллиард доллар расид. Ин нишондиҳанда нисбат ба ҳамин давраи соли гузашта 23,2% зиёд мебошад.

Дар ин миён, сармоягузории мустақими хориҷӣ (СМХ) афзоиши аз ҳама бештарро нишон дод — он 60,3% афзуда, ба 187,7 миллион доллар расидааст. Илова бар ин, дар доираи форуму мулоқотҳо 6 созишномаи нави сармоягузорӣ ба маблағи беш аз 1,45 миллиард доллар ба тасвиб расид, ки иҷрои онҳо эҷоди ҳазорон ҷойи нави кориро тақозо мекунад.

Оё ин нишонаи эътимоди пӯрраи сармоягузорон аст?

Дар назари аввал ва аз рӯи назарияи классикии иқтисодӣ, афзоиши сармоягузории мустақим ҳамчун аломати устувории иқлими сармоягузорӣ ва эътимоди баланди тиҷорати байналмилалӣ арзёбӣ мешавад. Азбаски сармоягузори мустақим корхона месозад ё таҷҳизот мехарад, ӯ наметавонад ин дороиҳоро дар як рӯз фурӯхта аз кишвар беурн барад. Аммо таҳлили амиқи сохтори ин маблағҳо тасвири дигаре нишон медиҳад.

Таҳлилгарони мустақил ва иқтисодчиён чанд далели асосиро меоранд, ки чаро ин раванд бештар аз таваккали огоҳона (риск) барои ба даст овардани фоидаи калон хабар медиҳад, на аз эътимоди беҳудуд ба муҳити тиҷоратии кишвар:

1. Тамаркуз дар соҳаҳои истихроҷ ва ашёи хом:
   Қисми аъзами сармоягузориҳо ба истихроҷи конҳои тилло, металлҳои ранга ва лоиҳаҳои бузурги энергетикӣ (аз ҷумла НОБ-и Роғун) нигаронида шудаанд. Дар чунин соҳаҳо даромаднокӣ ба ҳаде болост, ки сармоягузорони хориҷӣ ҳозиранд ба хавфҳои баланди геополитикӣ, тағйирёбии қонунҳо ё мушкилоти бюрократӣ чашм пӯшанд.
2. Кафолатҳои махсуси давлатӣ ва имтиёзҳо:
   Сармоягузорон бештар на ба хотири шароити озоди бозор, балки ба хотири гирифтани имтиёзҳои беназири андозӣ ва ҳуқуқи монополӣ вориди бозор мешаванд. Ба бисёр ширкатҳои хориҷӣ кафолатҳои махсуси ҳукуматӣ дода мешаванд, ки хавфи онҳоро дар сурати шикасти лоиҳа бо шиддат коҳиш медиҳад.
3. Сармояҳои давлатии геополитикӣ:
   Ҳаҷми асосии сармояро бештар сармоягузориҳои давлатӣ ё ширкатҳои вобаста ба ҳукуматҳои беруна (хусусан аз Чин ва фондҳои арабӣ) фароҳам мекунанд. Ин сармояҳо бештар дар асоси созишномаҳои сиёсии байнидавлатӣ ҷалб карда мешаванд, на аз рӯи қарорҳои мустақили бозори озоди ҷаҳонӣ.
4. Мушкили соҳаҳои дигари иқтисодиёт:
   Сармоягузории мустақим ба соҳаҳои хизматрасонӣ, технологияҳои олӣ ва коркарди маҳсулот (соҳаҳое, ки эътимоди воқеиро ба муҳити тиҷоратӣ мебахшанд) ҳанӯз ҳам дар сатҳи паст боқӣ мемонад.

Ҷалби 1,9 миллиард доллар сармоя барои иқтисоди Тоҷикистон муҳим ва бахши аъзами он ба рушди инфрасохтору эҷоди ҷойҳои корӣ хизмат мекунад. Аммо донистани фарқият бад нест: ин равнақ на аз беҳтар шудани шароити умумии тиҷорат барои ҳама, балки аз он гувоҳӣ медиҳад, ки сармоягузорони калон омодаанд барои ба даст овардани фоидаҳои бузург аз захираҳои табиии Тоҷикистон таваккалҳои ҷиддиро ба дӯш гиранд.