Ҳафтаи охир Укроин усули нави зарба ба иқтисоди Русияро пеш гирифта ва амборҳои бозоргоҳи (маркетплейс) Wildberries-ро ба оташ мекашад.
Дар ин ҳамлаҳо талафоти ҷонӣ низ ба қайд гирифта шудаанд. Дар ҳамлаи Укроин ба яке аз бузургтарин амборҳои Wildberries дар шаҳри Электростал, ки онро ба хокистар табдил доду беш аз миллиард доллар зарар овард, ҳамагӣ як нафар ҷон бохт. Ва ин бечора тоҷике бо номи Наврӯзҷон Содиқов будааст. Ин қурбонии ҷониест, ки тоҷикони муқими Русия аз мақсаду мавҷи нави ҳамлаҳои нави Укроин ба шаҳрҳои Русия доданд. Мутаассифона, ин ягона қурбонӣ нест. Аз усулу равиши нави ҷанг тоҷикон дар Русия қурбониҳое моливу равониву ҷисмоние дар ояндаи наздик хоҳанд дод, ки ҳаҷмаш шояд бештар аз панҷ соли ҷанг бошад.
Қабл аз шурӯъ, барои онҳое, ки бо усули кори Wildberries ошно нестанд ва шояд аксарият аслан надонанд, ки чи ширкате аст, маълумоти кӯтоҳ: Wildberries бузургтарин ва муваффақтарин бозоргоҳи Русия аст, ки дар ҳоли зери тасарруф даровардани бозорҳои Белорусу Қазоқистон буд. Ин ширкат дар муоқиса бо ширкатҳои бузурги ҷаҳонӣ ҳам муваффақ буд. Барои мисол ширкати Amazon дар ватанаш ИМА 38%-и бозорро контрол мекунад, Wildberries бошад 45 дарсади бозори Русияро. Агар Русия зери таҳримҳо намерафт, бо гумони ғолиб Wildberries дар бозори ҷаҳонӣ ҳам рақобати шоистае бо Amazon ва Alibaba роҳ меандохт. Ин ширкат дар Русия рақиби тавоное ҳам дорад бо номи Ozon, аммо бо гумони ғолиб, ба зудӣ амборҳои он ҳам ба оташ кашида хоҳанд шуд (замони омода шудани ин навишта ба нашр хабар аз аввалин ҳамла ба анборҳои Ozon ҳар расид).
Системаи асосии кории ин ширкат иборат аст аз расонидани мол ба харидор аз фурӯшанда дар муддати бисёр кӯтоҳ ва масрафи хеле камтар аз системаи қаблии бозор. Агар дар як ҷумла бихоҳем баён кунем: Wildberries танҳо як бизнес нест, балки инфрасохторест, ки тамоми Русия тавассути он бо иқтисоди ин кишвар дар тамос аст.
Чун бо аз по даромадани бузургтарин бозоргоҳи Русия мушкили дигаре гиребони ин кишварро гирифтааст ва он ҳам бо дасти Укроин иҷро мешаваду аз мушкили Wildberries ҷудо нест, балки ин ду мушкил ҳамдигарро тақвият медиҳанд, бояд каме ба он ҳам пардозем. Ва ин мушкили сӯхтҳои нафтӣ аст.
Яке аз бузургтарин ихроҷ/коркард/содиркуннадагони нафт дар ҷаҳон бинобар ҳамлаҳои Укроин ба полоишгоҳҳо, киштиҳои нафткашон, анборҳои нафтӣ ва лӯлаҳо на танҳо бо мушкили содироти нафт, балки камбуди сӯхт дар дохили худаш мувоҷеҳ шудааст. Камбуди сӯхт яъне ҳаракати камтари мошинҳо, ба хусус мошинҳои борбар ва дар натиҷа интиқоли камтари коло, шурӯъ аз нону шир то чӯбу сементу мебел. Интиқоли камтари коло яъне даромади камтари истеҳсолкунанда, миёнарав, интиқолдиҳанда, фурӯшанда ва ғайра. Даромади ками инҳо яъне таъхири пардохти моҳонаи миллионҳо нафари машғул дар ҳама ин зинаҳо. Таъхири моҳона яъне хариди камтари онҳо ва дар натиҷа камтар шудани талабот. Кам шудани талабот, яъне мубодилаи мол, пардохти камтари андоз ва камтар шудани даромади буҷа. Кам шудани даромади буҷа, таъхири пардохти моҳонаи соҳаҳои буҷавӣ – муаллимон, табибон, идорраҳои давлатӣ ва ғайра. Бепултар шудани инҳо – боз ҳам камтар шудани талабот ва гардиши мол. Метавон ин доираро то охир идома дод. Ва ин танҳо як мисол аз зарари камбуди маводи сӯхт аст. Чунин мисолҳоро мешавад зиёд овард.
Ҳоло бузургтарин бозоргоҳи Русия дар остонаи муфлис шудану аз кор мондан аст. Ин система, ки ҳади ақал ду даҳсола сохта шуду системаи қаблиро аз бозор ронд, ҷойро холӣ мекунад, аммо системаи кӯҳна вуҷуд надорад ва онро бояд аз нав сохт. Аз системаи кӯҳна як мисол меорам: чанд ҳазор тоҷик дар бозорҳои Перму Екатеринбург савдо мекарданд. Ҳар рӯз даҳҳо мошин аз ин шаҳрҳо ба Маскав барои овардани бор мерафтанд. Ва ронандаҳои ин даҳҳо мошин низ тоҷик. Ҳазорҳо тоҷики дигар дар даҳоо бузургшаҳру шаҳрҳои миёнаву кӯчаки Русия ҳамин корро мекарданд. Системаи нав мошинҳо ва дар натиҷа ронандаҳоро аз бозор ронд. Барои савдогар дигар лозим нест ба Маскав равад, дар бозорҳо гардад, ронанда киро кунад ва ғайра. Ҳама корро Wildberries мекунад, аниқтараш мекард. Ва ҳоло худаш дар ҳоли фурӯрезист.
Барои он ки системаи кӯҳна баргардад ҳади ақал ҳамон мошинҳо лозиманд, аммо нестанд. Танҳо аз мошини боркашон ҳазорон адад лозим аст. Яъне бояд харида ё иҷора гирифта шавад. Барои он ки харида шавад бояд истеҳсол ва ё аз хориҷ ворид гардад. Барои ин солҳо лозим аст. Фаразан мошинҳо пайдо шуданд, аммо сӯхт нест. Дар ҳоле, ки бензину дизел ба камбуди шадид мувоҷеҳ аст, ба роҳ афтодани ҳазорон мошини боркашони дигар барои таъмини савдогарон бо усули кӯҳна, мушкилро бештар мекунад. Боз як доираи дигар.
Ҳамин ҳоло сӯхтор дар анборҳои Wildberries ҳазорҳо танҳо савдогарро муфлис карда ва ин оғози кор аст. Ҳоло танҳо 10 дарсади амборҳои Wildberries нобуд карда шудаанд ва раванд бо суръат идома дорад. Ҳатто агар Русия роҳе барои наҷоти амборҳои боқимондаи ин ширкат ҳам пайдо кунад, ки хеле баъид ба назар мерасад, дар гумон аст ин ширкатро наҷот диҳад. Яъне даҳҳо ҳазор тоҷики танҳо савдогар дар остонаи муфлисшавӣ қарор доранд. Чаро “танҳо савдогар” мегӯям? Чун ин система яке аз бузургтарин корофаринҳо барои муҳоҷирон, аз ҷумла тоҷикон аст (буд).
Дар ҳар анбори ин ширкат аз 5 то 10 ҳазор нафар кор мекунанд. Ҳади ақал ниме аз инҳо муҳоҷиронанд. Танҳо дар анбори Электростал, ки дигар нест, 10 000 нафар машғул буд, яне ҳади ақал 5000 муҳоҷир. Дар як ҳафта беш аз 50 000 нафар бекор монд.
Аммо ин танҳо нӯки кӯҳях (вершина айсберга) аст. Ҳар истеҳсолкунанда, ки бо ин система ҳамкорӣ мекунад, коргарони худро дорад – масалан дар фабрика дӯзандаҳо, бастабандҳо, менеҷерҳо, ронандаҳо, борбардорҳо, фаррошҳо ва ғайра. Ва ҳар фурӯшанда низ. Яъне вақте анборе сӯхту 5000 нафар дар Wildberries бекор монд, 50 000 нафари дигар дар бозору корхонаҳо бекор мешаванд. Барои он ки баъди аз байн рафтани Wildberries фурӯшанда бо истеҳсолкунанда тамос барқарор кунад, моҳҳо, ҳатто солҳо лозиманд.
Албатта бизнеси хурд бисёр инъитофпазир (гибкий) аст ва зуд роҳи нав пайдо мекунад. Аммо дар шароите, ки системаи кӯҳна комилан аз байн рафтаасту системаи нав бо ин суръат фурӯ мерезад худи ҳамин маънии “зуд” низ ёзанда аст. Яъне ин “зуд” меатвонад чанд моҳ идома кунад. Дар ин чанд моҳ, тибқи доираҳое, ки дар боло зикр кардем, гардиши мол ва қудрати харидории мардум камтар мешавад. Яъне агар ҳатто қисмате аз ҳазорон бизнеси хурди бо бозоргоҳҳои Wildberries-у Ozon пайванд дар шакли дигаре баргаштанд, ҳатман хурдтар хоҳанд буд. Яъне пули камтар, коргари камтар, андози камтар ва ғайра.
Муфлис шудани ҳазорон савдогари тоҷик дар натиҷаи ҳамлаҳои Укроин ба анборҳои бозоргоҳҳо, ҳадди ақал муваққатан бекор мондани даҳҳо ҳазори дигари машғул дар ин бозоргоҳҳоро на танҳо хонаводаҳои онҳо эҳсос хоҳанд кард. Ин мусибат интиқоли пул ба кишварро, ки иқтисодаш асосан бо пули муҳоҷир мечархад, ҳади ақал барои муддате камтар хоҳад кард. Камтар шудани интиқоли пули муҳоҷир доираи фавқуззикрро дар Тоҷикистон фаъол мекунад.
Ниҳодҳои иқтисодиву молиявии кишвар дар нишастҳои матбуотии ахирашон, ки ҳамин рӯзҳо баргузор мешавад, аз рушди босуръати ММД (8,5%), афзоиши даромади буҷа, ҷамъоварии беш аз нақшаи андозҳо ва ғайра ҳарф мезананд. Ба назар мерасад зарбаи паҳподҳои укроинӣ ба анборҳои бозоргоҳҳои Русия акси садо дар ММД, ҷамъоварии андоз ва даромади буҷаи Тоҷикистон дар нимсолаи дуввум хоҳанд дошт.
