Аммо ин хабар то ҳол ҷойи дигаре тасдиқ ё рад нашудааст ва маълум нест, ки кадом кишваре хостори иштироки Толибон дар ин нашастҳо буда аст.
Аз ҷониби дигар Амруллоҳ Солеҳ, муовини президенти пешини Афғонистон, ки худро иҷракунандаи президенти ин кишвар эълон карда буд, айни ҳол дар Тоҷикистон ҳузур дорад, вале дар Душанбе ӯро низ ба нишастҳои СПАД ва СҲШ роҳ надодаанд.
Афғонистон дар Созмони паймони амнияти дастаҷамъӣ (СПАД) ва Созмони ҳамкориҳои Шанхай (СҲШ) ба ҳайси узви нозир солҳост, ки дар нишастҳои ин ду созмон ширкат мекард, аммо имсол пас аз суқути ҳукумати Ашраф Ғанӣ ва сари қудрат омадани Толибон дар Кобул акнун вазъият тағйир карда, кишварҳо бар асоси манофеи худ равобиташонро бо Толибон муайян мекунанд.
Толибон аз 15-уми август Афғонистонро зери тасаллути худ дароварда, ҳукумати муваққати худро бо ҳузури беш аз 90% аъзои онро намояндагони як қавм-паштунҳо ташкил медиҳад ва Эмомалӣ Раҳмон борҳо таъкид кардааст, ки ҳукумати ҳамашумул бо ҳузури тоҷикони Афғонистонро ба расмият мешиносад, на ҳукуматеро, ки дар он ақаллиятҳо ҳузур надошта бошанд.
Баргузории нишасти СПАД дар рӯзҳое рост омад, ки айни замон дар Душанбе нишасти сарони Шӯрои Созмони ҳамкориҳои Шанхай (СҲШ) низ дар назар гирифта шудааст. Сарони кишварҳои Чину Русия, Манголия ва Сарвазири Ҳиндустон дар он ҳузурӣ иштирок намекунанд.
Гуфта мешавад, Чин аз кишварҳест, ки омода аст бо ҳукумати нави Кобул ҳамкорӣ кунад, дар ҳоле ки Тоҷикистон ба мисли Ҳиндустон ба таъсиси ҳукумати фарогир дар ин кишвар пофишорӣ дорад. Ӯзбекистон ва Туркманистон омодагии худ барои ҳамкорӣ бо Толибонро расман эълом кардаанд. Русия ҳам иртибот доштан бо ин гурӯҳро инкор намекунад ва мегӯяд ба хотири бехатрии сарҳади кишварҳои осиёи марказӣ бо Толибон робита дорад. Аммо Эрон мегӯяд намехоҳад ба сиёсати дохилии Афғонистон мудохила кунад.
Ба гуфтаи вазири корҳои хориҷии Русия Сергей Лавров даъватномаи ҳузур дар нишастҳои СПАД ва СҲШ ба дасти Ашраф Ғанӣ, президенти фирории Афғонистон расида буд, вале вазъият тағйир кард. Аммо Амруллоҳ Солеҳ, муовини Ашраф Ғанӣ айни замон дар Тоҷикистон ҳузур дорад, вале бо вуҷуди талаби ҷомеаи шаҳрвандии Тоҷикистон ӯ дар ин нишастҳо роҳ наёфтааст.
Бо ин ҳол, наомадани сарони Русия ва Чин, ду узви пурнуфӯзи СҲШ ба Душанберо коршиносони тоҷик ба навъе канор задани Эмомалӣ Раҳмон дар масъаи Афғонистон медонанд.
Рӯзноманигори тоҷик Исфандиёри Одина дар саҳифаи фейсбукияш дар ин бора менависад: “Худдории раҳбарони Чин ва Русия аз ширкат дар иҷлоси гурӯҳи Шонгҳой дар Душанбе эҳтимолан фақат як далел дорад: Ин ки Тоҷикистон басароҳат аз Ҷабҳаи муқовимати миллии Афғонистон ҳимоят мекунад ва дар баробари Толибон мавзеъ гирифтааст. Ин ду қудрати минтақаӣ собит карданд, ки паймоншикан ва хиёнаткор ҳастанд, зеро иртибот бо гурӯҳеро, ки худашон терурист эълом кардаанд, бар яке аз шуракои бисёр муҳимми худ тарҷеҳ додаанд!”
Аммо Алим Шерзамонов, муовини раиси Паймони миллии Тоҷикистон (ПМТ) бар ин назараст, ки аз омадани Толибон ба сари қудрат бештарин фоидаро Чин мебарад ва маҳз бо дастгирии Чин Толибон тавонистанд ба чунин дастовардҳо даст ёбанд, вале чун алъон, ки ин ташаккул чӣ дар дохили худ ва чӣ дар шинохти он аз тарафи давлатҳои Ғарб бо мушкил рӯбарӯ аст, табиист, ки Чин айни ҳол аз эътирофи рӯирости он худдорӣ мекунад.
Оқои Шерзамонов мегӯяд, аз ин рӯ роҳбарияти Чин салоҳ надонист айни ҳол дар чунин нишасте, ки масъалаи марказиаш вазъи Афғонистон аст ва мавкегирии СҲШ, ки мухраи асосиаш Чин аст, ҳанӯз барвақт аст, аз ин хотир ин кишвар нахост дар сатҳи олии кишвараш дар ин нишаст ширкат кунад.
“Ҳинд ва Русия маҳз ба хотири наомадани роҳбарияти олии Ҷумҳурии халқии Чин (ҶХЧ) аз ширкат дар сатҳи боло худдорӣ карданд. Илова бар ин, ин кишварҳо низ айни ҳол дар масъалаи Афғонистон омода нестанд, ки мавкеи мушаххасашонро муайян кунанд. Русия талош мекунад, ки аз тариқи Тоҷикистон мавқеи худро дар ин нишаст муаррифӣ кунад.
Гурӯҳе аз зиндониёни сиёсии Тоҷикистон мегӯянд, парвандаи моро дар ҳузури коршиносон ва нозирони байналмиллалӣ аз нав мавриди баррасӣ қарор диҳед. Дар ғайри он ба Эмомалӣ Раҳмон ҳам гуфтаниҳои зиёде дорем.
Таҳлилгарон бар ин назаранд, ки чун дар маслаъаи Афғонистон ва ҳимоят аз тоҷикони он сӯи Омӯ дар ин шабу рӯз Тоҷикистон дар минтақа танҳо мондааст, ҷониби Қирғизистон ин масъаларо яке аз заъфҳои кишварамон дониста, содир кардани ҳукми абадро алайҳи шаҳрванди Тоҷикистон ҳамчун фишанг истифода кардааст.
Ёдовар мешавем, ки дар даргириҳои марзии моҳи апрел байни Тоҷикистон ва Қирғизистон даҳҳо шаҳрванд аз ду ҷониб кушта ва захмӣ шуданд. Тоҷикистон куштаншудагони ин даргириро 19 ва захмиёнро 87 нафар эълон кард. Ҷониби Қирғизистон аз 36 кушта ва 189 захмӣ хабар дода буд. Мақомоти ду кишвар ҳамдигарро барои оғози ҷанг гунаҳкор меҳисобанд.
Дар пасманзари ин даргирии хунин фаъолони ҷомеаи мадании Қирғизистон як гурӯҳеро аз ҳуқуқшиносон ва фаъолони ҷомеа таъсис доданд, ки вазифааш ҳисоби хасороти воридшуда бар Қирғизистон ва ҷамъоварии далоил алайҳи Тоҷикистон мебошад. Ва бо ин кор онҳо талош доранд Тоҷикистонро гунаҳкори асосии ин даргирии хунин барои ҷомеаи ҷаҳонӣ нишон бидиҳанд.
Тоҷикистону Қирғизистон бо ҳам 980 километр марзи муштарка доранд. То ҳол 519 километри он мушаххас ва аломатгузорӣ шуда, боқӣ номуайян мондааст. Гурӯҳҳои кории ҳукуматҳо барои делимитатся ва демакратсияи марз талош доранд, вале бо гузашти моҳҳо ба натиҷаи дилхоҳ нарасидаанд.
Акнун пас аз сари қудрат омадани Толибон дар Афғонистон ва мавқеъгирии Эмомалӣ Раҳмон бар алайҳи ин гурӯҳ, ки гунае аз ҳукумати ҳамашумлро дар ин кишвар талаб дорад, хеле аз ҷаҳониён ба рӯи Душанбе чашм дӯхтаанд.
Дар назар аст, рӯзи 16 ва 17-уми сентябр раҳбарони Созмони Паймони Амнияти Дастҷамъӣ ва Созмони Ҳамкориҳои Шонгҳой барои бори аввал якҷоя бинишинанд ва сари мавзӯи Афғонистон фикр кунанд. Аммо меҳмони муҳими ин ҷаласа Владимир Путин, раиси ҷумҳурии Русия рӯзи 14 сентябр эълон кард, ки ба Тоҷикистон омада наметавонад.
Аз ҷузъиёти вохурии сафири Тоҷикистон бо вазири корҳои хориҷаи Туркия ҷузъиёти зиёд нашр нашуда аст, танҳо ҳамин, ки “зимни мулоқот таҳким ва тақвияти ҳамкориҳо дар соҳаҳои мавриди таваҷҷуҳи муштарак баррасӣ шуда, атрофи масъалаҳои муҳимми минтақавӣ ва байналмилалӣ табодули афкор сурат гирифт”, дигар чизе ироа нашудааст.
Аммо дар ҳамин рӯз, 14 сентябри Сафири Ҷумҳурии Тоҷикистонро дар Давлати Қатар муовини Вазири корҳои дохилӣ- мудири кулли Раёсати амнияти ҷамъиятии Давлати Қатар Саъд бин Ҷосим Ал-Хулайфӣ барои мулоқот даъват кард. Қатар дар ҳоли ҳозир кишвари наздик ба Толибон дониста мешавад ва Толибон танҳо дар ҳамин кившар то кунун дастгоҳи расмӣ дошт.
Наомадани Путин ба Душанберо бисёре аз коршиносон рамзӣ донистаанд ва бар ин назаранд, ки гушанишинӣ танҳо баҳонае буд барои нарфтан ба Тоҷикистон. Мухбири «Коммерсант» Андрей Колесников дар ин робита мегӯяд, ғайр аз он, ӯ аслан намехост ба Тоҷикистон парвоз кунад – аз ин рӯ парвоз накард.” Ҳамзамон Путин натиҷаи санҷиши манфии коронавирусро гирифта аст.
Дар ҳамин ҳол Раиси Чин Си Ҷинпин ва сарвазири Ҳиндустон Нарендра Модӣ низ аз сафар ба Душанбе худдорӣ кардаанд. Онҳо низ дар ҷаласа ба таври онлайн ширкат хоҳанд кард. Чин омода аст бо ҳукумати нави Кобул ҳамкорӣ кунад, дар ҳоле ки Ҳиндустон ба таъсиси ҳукумати фарогир пофишорӣ дорад. Ҳамаи ин чи алоқамндӣ ва чӣ паём метавонад дошта бошад?
Муҳаммадҷон Кабирӣ, таҳлилгари масоили сиёсӣ бар ин назараст, ки ҳар кадоме аз ин руйдодҳоро бояст дар ҷои худ ва дар контексти худ баррасӣ кард. Барои мисол мулоқоти сафири Тоҷикистон дар Туркия бо ВУХ- ин кишвар як рисолати корӣ аст, аммо мулоқоти сафири Тоҷикистон бо директори Амнияти умуми Қатарро метавон як амри ғайри оддӣ шумурд. Дар зимн Туркияро наметавон ҳануз кишвари наздик ба Толибон номид, чун дирӯз сухангӯи Ак Парти аз кобинаи нави Толибон ба шидат интиқод кард ва гуфт бояд дар Афғонистон як ҳукумати ҳамашумул бо ҳузури ҳама ақвоми Афғонистон шакл бигирад.
Ба гуфтаи Кабирӣ: “Феълан бозингари аслии минтақа Покистон аст ва Қатар ҳамчун бонк инҷо амал карда, ҳазинаҳои Толибонро таъмин мекунад ва шояд Чин низ дар оянда аз кишварҳои таъсиргузор рӯи Толибон бошад.”
