Шароити кор дар кишрваҳои Соҳили Балтик ба монанди шароити кор дар Русия ва Қазоқистон нест. Ва вақте муҳоҷири тоҷик ба ин кишварҳо барои кор меояд, бояд инро дар назар дошта бошад.
Муҳоҷирати корӣ ба хориҷ аз кишвар барои тоҷикон тамоюли нав нест. Он ҳанӯз дар замони ҷанги шаҳрвандӣ дар Тоҷикистон шуруъ шуд ва мақсади бештаре аз коргарони муҳоҷири тоҷикистонӣ аввал Русия ва баъдан Қазоқистон буд. Бо хатми ҷанг на танҳо муҳоҷирати корӣ мутафаққиф нашуд, балки тавсеа пайдо кард. Агар ҳоло мақомоти Ҳукумати Тоҷикистон иддаои “бо дастуру супоришҳои пешво…” баргардондани ҳудуди миллион нафар аз тоҷикони паноҳанда аз ҷанг дар дигар кишварҳоро ба Ватан мекунанд, аммо феълан бар асоси ин “сиёсати хирадмандона” ду баробар бештар аз он теъдод ҳамасола барои дарёфти қутти лоямут берун аз Тоҷикистон меравад.
Ҳиҷрат дар кишварҳои Лаби Балтик
Бар асоси иттилои манобеи боз, ҳиҷрати коргарони муҳоҷири тоҷикистонӣ ба Урупо тақрибан солҳои 2018-2019 шуруъ шудааст, зеро дар соли 2019 ҳамагӣ 635 тоҷикистонӣ ба унвони муҳоҷири корӣ дар Урупо шоғил будааст. Бо гузашти чанд сол аз он рӯзгор, феълан дақиқ гуфтани шумораи коргарони муҳоҷири муқими кишварҳои урупоӣ мушкил аст, ҳарчанд ин шумора рӯ ба афзоиш аст.
Табиист, ки кишварҳои урупоӣ шароити хоси пазируфтани коргарони муҳоҷир аз кишварҳои ғайриурупоиро доранд, ки тайи як матлаб наметавон он ҳамаро баррасӣ кард. Ба ин хотир дар ин матлаб талош мекунем, аз бурду бохт ва шароити кору иштиғол дар кишварҳои Соҳили Балтик бар асоси мушоҳидаҳои худ бигӯем.
Кору зиндагӣ дар кишварҳои Балтик чанд хусусиёти мутафовит аз Русия ва Қазоқистон дорад. Аввалин масъала масъалаи ҳуқуқӣ ва муносибати мақомот, бахусус пулис бо муҳоҷирон аст, ки ба беҳтарин шева роҳандозӣ шудааст. Кормандони пулиси Литва, Латвия ва Эстония мисли кормандони пулиси Русия ва Қазоқистон касеро озору азияту таҳқир намекунанд ва ҳамчунин ба истиснои ҳолатҳои хос касеро мавриди пурсуҷӯ ва бозҷӯӣ қарор намедиҳанд. Даъвоҳои додгоҳии зиёде низ ба манфиати коргарони муҳоҷир анҷом шудаанд. Аммо ин ҳама маънии онро надорад, ки дар ин ҷо ҳам аз муҳоҷирон суистифода намешавад. Зеро талош барои ҳимоят аз ҳаққи худ дар ин кишварҳо донишу иттилоъ ва дар баъзе маворид пул талаб мекунад, ки мутаассифона, на ҳама коргарони муҳоҷири тоҷикистонӣ аз ин имконот бархурдоранд.
Салби озодӣ
Дар Русия ва Қазоқистон (ҳадди ақал то соли 2026) коргарони муҳоҷири тоҷикистонӣ худ ба тарзи мустақим молиёт (дар шакли патент) пардохт мекунанд ва дар ҷиҳати дарёфти ҷойи кору шакли он озод ҳастанд. Ин ба ин маънист, ки коргари муҳоҷир аз корфармо вобаста нест ва ҳар замоне ки хост, кор ё ҷойи корро иваз мекунад. Аммо дар кишварҳои Соҳили Балтик ин шароит ба гунаи дигар роҳандозӣ шудааст. Коргари муҳоҷир муваззаф аст, тамоми молиёт ва бимаро аз тариқи ширкате, ки ӯро барои кор даъват кардааст, пардохт кунад. Ин шева озодии муҳоҷирро салб мекунад, зеро ӯ муваззаф мешавад, дар ширкате ба сурати расмӣ кор кунад, вагарна тамоми ҳуҷҷатҳое, ки барои ӯ дар ҷиҳати кору зиндагӣ ба ӯ дода дода шудаанд, бекор мешаванд. Ба унвони мисол, соле қабл дар Литва ҳар коргари муҳоҷире фурсат дошт, то дар ҳоли ноҷӯрии равобиташ бо корфармо ҷойи корашро иваз кунад, аммо пас аз тағйироти ахир дар қонунгузории ин кишвар ҳар нафар аз коргарони муҳоҷире, ки ҳадди ақал шаш моҳ дар як ширкат кор накардааст, ҳаққи тағйири корфармои худро надорад. Дар чунин ҳол, коргар муваззаф аст, ҳадди ақал шаш моҳ бо як корфармо кор кунад, ки дар баъзе аз маворид ширкатҳо аз онҳо суистифода мекунанд. Ҳатто баъзе аз ширкатҳо баъди ба кор шуруъ кардани корманд қарордодҳоро тағйир медиҳанд, ки ин бар зарари коргар аст, аммо коргар маҷбур аст, то шаш моҳ ин мушкилро таҳаммул кунад. Ин дар ҳолест, ки дар ин кишвар маоши миёна 2410 (шомили андоз) ва ҳадди ақал 1153 евро (шомили андоз) аст.
Бо таваҷҷуҳ ба масорифе, ки муҳоҷирон дар кишварҳои Лаби Балтик доранд, ин маблағ чандон маблағи зиёд нест. Дуруст аст, ки барои як нафари муқими Тоҷикистон ин маош хеле хуб аст, аммо дар кишварҳои Соҳили Балтик бо таваҷҷуҳ ба арзиши коло ва дигар масориф ин мизон ночиз аст. Гузашта аз ин дар ин кишварҳо мизони молиёт хеле болост. Масалан, соли гузашта маоши ҳадди ақал дар Литва 1038 евро буд, ки баъди пардохти молиёт 777 еврои он боқӣ мемонд.
Мутахассис лозим, на корманди кумакӣ
Муҳоҷирони мутахассис барои кор ба ин кишварҳо даъват мешаванд ва тахассуси онҳо бар асоси мадорике таъйид мешавад, ки ҷониби Тоҷикистон онҳоро додааст. Аммо ба далели ин ки ин гуна ҳуҷҷатҳо дар бештари маврид аз тарафи коргарони муҳоҷир харидорӣ, на ин ки бар асоси касбомӯзӣ дарёфт шудаанд, иддае аз муҳоҷирони даъватшуда аз имтиҳони корфармо намегузаранд. Афроди зиёде аз шаҳрвандони Тоҷикистонро метавон дар Урупо вохӯрд, ки аз ин тариқ мутахассис муаррифӣ ва ба кор даъват шудаанд, аммо аз имтиҳони амалӣ нагузаштаанд. Корфармоҳо тақрибан дар ҳама соҳоте, ки ба коргар ниёз доранд, аз истихдоми ин гуна “мутахассисон” даст кашидаанд ва аз имтиҳон нагузаштани ронандаҳо бештар ба назар мерасад, зеро бо харидорӣ кардани шаҳодатномаҳои ронандагӣ кор омадаанд. Гузашта аз ин дарёфти тахассус ба ин шева дар Тоҷикистон, албатта, ройгон нест, ки масорифи он сабаби аслии ҳузури ғайрирасмии коргарони муҳоҷири тоҷикистонӣ дар кишварҳои Соҳили Балтик ва соири кишварҳои урупоӣ мешавад. Чун бештари муҳоҷирон, ки аз ин тариқи фасоди молӣ дар ба истилоҳ омӯзишгоҳҳо соҳиби диплом ё шаҳодатномаи ронандагӣ мешаванд ва барои омода кардани ҳуҷҷатҳо пул медиҳанд, баъди расидан ба Урупо маҷбуранд, ин масорифро ҷуброн кунанд, зеро дар бештари маврид ин ҳама мадорик бо пули қарз омода мешаванд. Ба ин хотир, чун ин қабил аз афрод, ки аз имтиҳони корфармо намегузаранд, онҳоро муҳлат медиҳанд, то ба Ватан барагарданд, аммо ба далели он ки роҳи расидани онҳо ба Урупо пурҳазина аст, маҷбур мешаванд, ба сурати ғайрирасмӣ дар Урупо бимонанд, зеро дар ҳоли дасти холӣ баргаштан бар зарари молии онҳо хоҳад буд.
Адами робитаи мустақили корманд бо кордиҳанда қабл аз вуруди муҳоҷирон ба Урупо ва вуҷуди миёнаравон дигаре аз мушкилот аст. Ба унвони мисол, дар солҳои 2020-2021 Ожонси бакортаъминкунӣ дар хориҷи Вазорати меҳнат, муҳоҷират ва шуғли аҳолии Тоҷикистон барои ба Руминия ва Лаҳистон овардани муҳоҷирин аз ҳар нафаре се ҳазор сомонӣ ҳақ мегирифт ва мақомоти ин ожонсӣ дурӯғ мегуфтанд, ки ин маблағ барои ирсоли ҳуҷҷатҳои коргарони муҳоҷир ба корфармо аз тариқи DHL гирифта мешавад. Ҳол он ки тамоми ҳуҷҷатҳое, ки аз муҳоҷир гирифта мешуданд, асл набуданд, балки нусха буданд. Кӣ нусхаро бо DHL ирсол мекунад? Агар корфармо дар мулоқоти фосилаӣ муҳоҷирро намепазируфт, аз се ҳазор сомоние, ки ожонсӣ аз коргар мегирифт, танҳо 1000 сомонияш баргардонда мешуд. Чун идораи давлатӣ, ки бидуни ришват “миёнаравӣ” намекард, аз миёнаравони бидуни масъулият ба кадом далел метавон гила кард?
Тобистони соли гузашта Хадамоти муҳоҷирати Литва эълон кард, ки тоҷикистониҳо қонунҳои марбути муҳоҷирати ин кишварро нақз мекунанд ва бар асоси қарордодҳои имзошуда кор намекунанд.
Сабаби аввалиро дар боло гуфтем, ки масрафи зиёд ва вуҷуди фасоди молӣ аст, ки коргарони муҳоҷирро қабл аз ин ки ба Урупо бирасанд, дар баҳри қарз ғуттавар ва онҳоро маҷбур мекунад, то ғайрирасмӣ дар кишварҳо бимонанд. Дигаре аз сабабҳо миёнаравон ҳастанд, ки бо ваъдаҳои дурӯғ нафарони мутахассисро ба кор меоранд, аммо он ҳаққузаҳмаеро, ки онҳо интизоранд, намегиранд. Ба ин хотир ба корҳои ғайрирасмӣ машғул мешаванд ё берун аз кишварҳои Болтик, соири кишварҳои урупоӣ мераванд. Дар ин зимн, ба назар мерасад, ширкатҳои сохтмонӣ низ дар ин гуна иқдомот саҳм доранд, зеро коргаронро бо ваъдаи ба дигар кишварҳои урупоие мисли Олмон, Нидерландия, Фаронса, Белгия ва ғайра ба кор мегиранд, аммо онҳоро берун аз кишварҳои болтикии худ намебаранд. Ё агар коргаронро ба кишварҳои доротари урупоӣ барои иҷрои коре ҳам баранд, ин иқдом муваққат, яъне то итмом кор хоҳад буд, ки баъзе аз ширкатҳо баъд аз анҷоми кор худро муфлис эълон мекунанд ва коргарон ба сурати мустақим ҳаққи пардохти молиётро надоранд. Чун дар муҳлати мушаххас, бахусус пас аз анҷоми мавсими кор, бар фарзи мисол, сохтмон коргарон ширкати дигаре барои истихдом пайдо намекунанд, ҳаққи кору иқоматашон дар ин кишварҳои болтикӣ бекор мешавад, аз ин рӯ, ё ба кори ғайрирасмӣ машғул мешаванд, ё ба хона бармегарданд.
Дар баробари ин ҳама печидагиҳои муҳоҷират дар кишварҳои Болтик теъдоди зиёде аз шаҳрвандони Тоҷикистон дар ин кишварҳо кор мекунанд, ки ба унвони мутахассис шинохта шудаанд ва дар миёни ҳамкорон ҷойгоҳи хосе доранд.
Ба ҷойи хулоса
Мусалламан тайи як матлаб наметавон аз бурду бохти коргарони муҳоҷир гуфт. Вале зиндагӣ ва кор дар ин кишварҳо, аз лиҳози молӣ, рискҳои зиёд дорад. Ба ин хотир месазад, ҳар касе дар ин мавзуъ чизе гуфтан мехоҳад, набояд меъёрҳои ҳиҷрат дар Русияро асос қарор диҳад, балки бо таваҷҷуҳ ба қонунгузории ин кишварҳо ва шеваи ҷазби коргарони муҳоҷир масъаларо матраҳ бояд кард, ки фикр мекунам, ин ду буъд аз мушкили зиёде рӯнамоӣ мекунанд. Бо ин ҳол, ба истилоҳ “мӯй аз хамир” ҷудо мешавад ва бовар дорам, назари мутобиқ ба қарордод кор накардани тоҷикон то ҷое тағйир хоҳад кард.
