Дар рӯйхати созмони Милали Муттаҳид тақрибан дусад давлат ҷойгир аст ва мувофиқи ченакҳои байналмилалӣ давлате, ки солона ба сари ҳар нафари аҳолиаш $100 000 харҷ менамоянд, аз шумораи давлатҳои сарватманд ва ҳукуматҳое, ки ба сари аҳолиашон 1000 $  сарф менамоянд, дар қатори давлатҳои фақир ба шумор мераванд.

Тоҷикистони мо ҳам мутаасифона, дар қатори давлатҳои фақир қарор дорад. Маҷмӯъи маҳсулоти дохилӣ (ВВП) ба ҳар сари аҳолии Тоҷикистон дар як соли охир 773 доллар буд. Мувофиқи маълумоти Сандуқи байналмилалии пул, даромади миёнаи солонаи ҳар сари аҳолӣ 833 долларро ташкил медиҳад. Ин нишондиҳандаи пасттарин дар байни кишварҳои Осиёи Марказӣ мебошад.

Ин ҷо суоле ба миён меояд, ки чаро баъзе давлатҳо сарватманд ва дигаре фақир мебошанд?

Мо ин ҷо чанд сабаберо, ки таҳлилгарон барои фақир шудани давлатҳо, баён намудаанд, зикр менамоем ва барои хонанда возеҳ мешавад, ки бо бартараф шудани ин сабабабҳо Ватани мо ҳам ба қатори давлатҳои пешрафта шомил мешавад.

Якумин сабабе, ки мутахассисон барои фақир шудани давлатҳо зикр менамоянд, ин бенизомӣ дар шакли идораи давлат ва ришвахӯрӣ  мебошад. Барои мисол, Вазорати андоз, ки вазифаи асосиаш пур кардани буҷаи давлат аст, дар давлатҳои фақир фақат “гум шудан” (дуздидан)-и пули андоз аз 25 то 105 млн долларро ташкил медиҳад. Дар радабандии нави созмони “Transparency International” (Шаффофияти байналмилал), ки мизони фасоди молиро дар кишварҳои ҷаҳон “чен” мекунад, Тоҷикистон (дар миёни 180 кишвар)  дар ҷойи 149-ум қарор гирифтааст.

Муҳаққиқони амрикоӣ, ки сиёсати буҷаву андози Тоҷикистонро бо ченаки  “Commitment to Equity Assessment” арзёбӣ кардаанд, ба ин натиҷа расиданд, ки сиёсати андозу буҷаи кишвар боиси то 5,12 банди фоизӣ афзудани камбизоатӣ дар кишвар мешавад. Дар ин пажӯҳиш гуфта мешавад, андозҳо дар Тоҷикистон “барои хонаводаҳои камбизоат сангинӣ мекунад”, аммо “қишри дорои аҳолӣ, баръакс, баробар ба сарвату сармояаш андоз намесупорад”. Яъне, дар натиҷаи ситонидани андози зиёд аз мардуми қаторӣ ва насупоридани андоз ва дуздидани будҷаи давлат аз тарафи мансабдорон, шаҳрвандони қаторӣ фақиртар ва мансабдорон золимтабиату сарватмандтар мегарданд.

Дигар соҳаҳои пуркунандаи буҷаи давлат, гумрук  ба ҳисоб меравад ва ба ибораи дигар, гумрукро дарвозаи буҷа низ гуфтан мумкин аст. Локин мутасифона, гумруки Тоҷикистон дар дасти дуздони “пагондор” карор дорад ва ҷое, ки бояд маблағ ҷамъ ва дар буҷаи давлат зам шавад, баръакс ғасби амволи мардум ва кишвар аз тарафи кормандони мақомот сол аз сол зиёдтар мешавад.

Мисоли зинда, эътирофи корманди гумруки терминали “Душанбе-1” Шаҳбоз Раҷабов  бо дуздии  моли давлатӣ дар назди Роҳбари Давлат ва ҳамон лаҳза авф шудани вай бо сабаби “ҷавон” буданаш аст. Далели дигари ришваситонии кормандони гумруки Тоҷикистон ин вуҷуди фарқи калон дар омори пешниҳодӣ бо шарикони асосии тиҷорат – Чин, Узбекистон, Русия ва ғайра аст. Бори аввал дар ин маврид соли 2013 гуфта шуд. Он замон маълумоти Вазорати тиҷорати Чин тақрибан 2,5 маротиба бештар аз маълумоте буд, ки омори Тоҷикистон пешниҳод мекард. Агар бо рақамҳо фаҳмонем, Вазорати молияи Чин моли аз ҳудудаш ба Тоҷикистон воридшударо 1 милиарду 700 милион нишон медиҳад, локин кормандони гумруки  Тоҷикистон бошанд 700 милион нишон медиҳанд.

Мутахассисони соҳаи иқтисод сабаби дуюме, ки ба фақир шудани давлат оварда мерасонад, дар хешутаборбозӣ ва маҳалбозии мансабдорон дар ҳукуматҳои худкома медонанд. Маҷаллаи “Foreign Policy” менависад: “Низоми идории Тоҷикистонро метавон бо ду калима хулоса кард: nepotism (авлодбозӣ) ва cronyism (ошнобозӣ). Тамоми мансабҳои калидӣ дар дасти хешовандону дӯстони наздики Президенти Тоҷикистон аст.  Ҳамаи захираҳои иқтисодӣ ва тиҷоратҳову корхонаҳои муҳим аз сӯи чанд нафари мунтахаб назорат мешавад. (Радиои Озодӣ 22.12.2013). Агар дар солҳои аввали ҳукумати Эмомалӣ Раҳмон аксари мансабдорон аз як вилоят таъйин мешуданд, ҳоло бошад мансабҳои калидӣ аз як ноҳия ва болотарин мансабҳо бошад, ба  оилаи худи Раҳмон супорида шудаанд.

Сабаби сеюм, ки ба фақир шудани давлатҳо таъсир мерасонад, аз ҳолати ҷойгиршавии ҷуғрофии ин ё он давлат вобастагӣ дорад. Тоҷикистон, ки аз дасти табартақсимкунандаҳои  ҳукумати шуравӣ дар минтақаи кӯҳӣ ҷой гирифта аст ва 93% заминаш кӯҳҳо мебошад, аз ин омил бенасиб намонда аст. Бо вуҷуди ҳамин ҳам, агар аз ин кӯҳҳо дуруст истифода карда шавад, имконоти васеъи иқтисодӣ ва сайёҳӣ ба даст овардан мумкин аст. Локин ҳукумати оилавии Раҳмон соле нест, ки чанд кӯҳҳои  Ватанро  бо маъданҳои зери заминиаш ба давлати Чин насупорад.

Ҳоло ширкатҳои чинӣ аксари конҳои тилло ва дигар маъданҳои Тоҷикистонро дар даст дорад. Ғайр аз “Зарафшон”, ки ширкати тоҷикӣ-чинӣ гуфта мешавад, дигар конҳо, мисли “Покруд” дар Ромит ва инчунин ду кони тилло дар ноҳияи Айнӣ ба пуррагӣ дар ихтиёри Чин қарор дорад. Дар соли 2019 бошад, кони нуқраи “Якҷилва” дар Бадахшон низ ба ихтиёри чиниҳо супорида шуд, ки захираи нуқра дар он конро намояндагони ҳукумати марказӣ 113 тон, вале ҳукумати вилояти Бадахшон захираи нуқраро 415 тон меҳисобанд. Дурӯғҳои ҳамешагии ҳукумат водор мекунанд, ки бовар кардан ба суханҳои ҳукумати маҳаллӣ бо мантиқ аст.

Ғайр аз оне, ки ҳукумати Раҳмон коркарди маъданҳои Тоҷикистонро ба чиниҳо медиҳад, боз чунин ширкатҳоро ҳамроҳ бо ширкатҳои Оила аз пардохти молиёти гумрукӣ озод менамояд. Коршиносон бар ин назаранд, ки озодшавии ширкатҳои чинӣ ба оилаи Раиси Ҷумҳур вобастагӣ дорад. Яъне, нафаре аз дохили оила ришваи ҳангуфтро мегирад ва болои парлумони кишвар фишор меорад, то ин ширкат аз пардохти гумрукӣ озод гардад. Чунин «гузашт»-ҳои гумрукӣ, ба носолимии рақобати тиҷорӣ ва оқибат ба муфлисшавии тоҷирони маҳалӣ оварда мерасонад.

Сабабҳое, ки бевосита дар фақиршавии давлатҳо зикр шуданд, аз ҳама пуртаъсираш фасод ва хешутаборбозӣ ба ҳисоб меравад. Мутаасифона, ин омил он қадар дар ҳукумати оилавии Раҳмон реша давонда аст, ки аз фарроши таваллудхона то курсинишини вазоратхона ҳама вазифаҳо фурӯхта мешаванд ва нархи мансабҳо ба  миқдори даромади (дуздии) ҳар мансаб вобастагӣ дорад. Дар натиҷа, вазифаталаб, ки бо маблағи муайян ба курси менишинад, ҳам буҷаи давлатро месӯзонад ва ҳам хонаи корафтодаро.

Баъзе аз ҳамватанон аз нодонӣ бошад ё аз содагӣ мепурсанд, ки Раҳмон ба танҳоӣ чӣ кор карда метавонад!? Ҷавоб чунин аст, ин  нафар чуноне ки, давлату миллатро ба ин аҳвол гирифтор кардаст, агар мехост ба ҳолати беҳтаре оварда мерасонд, фақат бояд намедуздид ва ба наздиконаш низ иҷозаи дуздиданро намедод. Барои исботи навиштаҳо аз ҳолати гузашта ва ҳозираи яке аз давлатҳои собиқ шуравӣ мисолҳо меоварем.

Гурҷистон дар соли 2004 аз ҷиҳати ришваситонӣ дар зинаи 133 қарор дошт, ҳоло бошад дар мақоми 44-ум қарор дорад. Яъне, бо омадани  Саакшивилӣ ба сари қудрат ин давлати фасодзада сад зина аз фасод канора гирифт. Саакшивилӣ ислоҳоти асосиро дар соҳаи полис гузаронида 80 фоизи кормандони ин соҳаро аз кор ронда, дар ҷои онҳо нафарони навро дар асоси озмун қабул намуд ва маоши кормандонро 10 баробар баланд бардошт. Идораҳо ва утоқҳои кормандони ҳифзи ҳуқуқ дар як бинои шаффоф сохта шуд, то муомилаи кормандон назора карда шавад.

Аз 21 намуди андоз шаштояшро боқӣ гузошт ва иҷозатномаҳое, ки барои тиҷорат дода мешуд, 85% фоизашро кам намуд. Идораҳои хизматрасонӣ дар як бино ҷамъ карда шуд, то корафтодагон дар муддати кӯтоҳ  ҳуҷҷатҳои лозимаашонро пайдо намоянд. Имрӯз дар Гурҷистон кушодани тиҷорат аз дигар давлатҳои Аврупо дида осонтар ва бо суръат ҳуҷатгузорӣ мешавад.

Чуноне мебинем, барои тағйири ҳолат ва ислоҳот кифоя аст, ки хоҳишу виҷдон бошад, то баҳри давлату милат софдилона хизмат намуда, ба наслҳои имрӯзу фардо шароити беҳтари зиндагӣ ва иззату каромати инсонӣ фароҳам оварда, номи неке аз худат боқӣ гузорӣ, то ин ки қаҳрамони болои варақҳо ва толорҳо набуда, дар ҳақиқат қаҳрамони миллӣ бимонӣ. Локин таърих гувоҳ аст, ки ҳукуматҳои фасодзада ҳамон вақт даст ба ислоҳот задан мехоҳанд, ки дар муқобилашон қувваи мардумро эҳсос карда бошанд, вале он замон дигар барои ислоҳу ислоҳот фурсат боқӣ намемонад.

Бо умеди рӯзҳои нек ва ободии Ватан ……

Сорбон Азимӣ, махсус барои Аздо тв

Воқеаҳои ахир дар Бадахшон баҳсҳоро дар атрофи нақши мақомоти ҳифзи ҳуқуқ дар таъмини амният ва суботи кишвар бори дигар гарм кардааст.

Аз куштори Гулбиддин Зиёбеков сокинони Тоҷикистон шигифт зада шуда бошанд ҳам ин куштори беасос ягона набуда,мутаасифона охирин ҳам нахоҳад буд.

Мақомоти ҳифзи ҳуқуқ дар Тоҷикистони соҳибистиқлол аз муҳофиз ва кафили ҳуқуқи шаҳрвандон ба манбаи бесуботӣ ва абзори саркӯбгар табдил ёфтааст.

“Ҳимояи ҳаёт ва саломатӣ, ҳуқуқу озодиҳои инсон ва шаҳрвандон аз кирдорҳои ғайриқонунӣ”, – бо ҳамин ҷумла шуруъ мешавад қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон “дар бораи Милитсия”. Аммо дар кишвар мушкил аст касеро пайдо кард, ки ба гуфтаҳои боло мувофиқ ва аз кори милиса розӣ бошад.

Аз рӯи назарсанҷиҳои расонаҳои кишвар, беш аз 80 фоизи шаҳрвандони Тоҷикистон на танҳо аз кори мақомоти ҳифзи ҳуқуқ розӣнестанд, балки аз муроҷиат ба онҳо метарсанд. Дағалӣ, дуруштгуфторӣ ва зуроварӣ нисбат ба шаҳрвандон рафтори маъмулии милисаҳо шудааст.

Зиёда аз ин, тибқи омори “Эътилофи ҷомеаи шаҳрвандӣ зидди шиканҷа ва беҷазоӣ”,бадрафторӣ ва суистифода аз мақом аз сӯи кормандони ҳифзи ҳуқуқ дар ҳоли афзоиш будааст. Дар баробари бетартибии зердастони худ раҳбарияти Вазорати умури дохила на танҳо бепарвоӣ, балки дар аксар маврид ба рӯпӯшӣ даст мезадааст. Ин ташкилот ҳанӯз соли 2017 аз рӯйи омори ба дастоварда харитаи қонуншикании милисаҳоро тартиб додааст. Аз рӯйи он кормандони шуъбаҳои корҳои дохилаи шаҳрҳои Исфара, Хуҷанд, Ваҳдат ва ноҳияҳои Сино, Исмоили Сомонӣ ва Шоҳмансури пойтахт дар бадрафторӣ нисбат ба сокинон пешсаф будаанд.

Аз рӯйи шикояти шаҳрвандон кормандони милиса зимни боздошт нисбат ба онҳо аз зӯр кор гирифта, баъди ба шуъба овардан шиканҷа кардаанд.

Тайи даҳ соли ахир “Эътилофи ҷомеаи шаҳрвандӣ зидди шиканҷа ва беҷазоӣ” руйхати нафаронеро гирд овардаанд, ки баъд аз боздошт дар шуъбаҳои корҳои дохила зимни бозпурси кушта шудаанд, вале қотилони онҳо – кормандони милиса ба ҷавобгарӣ кашида нашудаанд.

• Хуршед Бобокалонов, 33-сола, 27 июни соли 2009 дар Душанбе баъди боздошт аз тарафи кормандони милиса ба таври буғӣкушта мешавад. Парвандаи ҷиноятӣ қатъ карда шудааст.
• Исмонбой Бобоев, 30-сола, 19 феврали соли 2010 зимни шиканҷа бо истифода аз барқ ба ҳалокат расидааст. Парвандаи ҷиноятӣ нисбат ба қотилони ӯ қатъ карда шудааст.
• СафаралӣСангов, 37-сола, 5 марти соли 2011 баъд аз шиканҷа зимни бозпурсӣ фавтидааст. Парвандаи ҷиноятӣ қатъ ва омилони маргаш афв шудаанд.
• Баҳромиддин Шодиев, 28-сола, 30 октябри соли 2011 баъд аз шиканҷа зимни бозпурсӣ фавтидааст. Парванда нисбат ба 2 милисаи гумонбар қатъ гардида, милисаи сеюум 2 сол ҳукм гирифтааст.
• Умар Бобоҷонов, 23-сола, 29 августи соли 2015 дар маркази шаҳри Ваҳдат барои риш доштанаш боздошт мешавад ва дар шуъбаи корҳои дохила шиканҷа шудааст. Баъд аз як ҳафта ба ҳуш наомада дар бемористон фавтидааст. Гунаҳкорони марги Умар Бобоҷонов то ҳол муаян нашудаанд.
• Абдурахмон Назаров, 40-сола, 29 марти соли 2018 дар шуъбаи корҳои дохилаи Сино-2 дар натиҷаи шиканҷа фавтидааст. Парвандаи ҷиноятӣ ҳатто боз нагардидааст.

Равишҳои шиканҷа

– Аз рӯйи таҳқиқоти ташкилоти “Amnesty International” милисаҳои тоҷик зимни шиканҷа дар аксар маврид аз чӯбдастаи резинӣ ва ё ба истилоҳи руси “дубинка” кор мегиранд.

– Бархе, зимни пайдо накардани чӯбдастаи резинӣ аз пойафзоли худ истифода мебурдаанд.

– Дар утоқҳои махсуси шуъбаҳои корҳои дохилӣ барои шиканҷа аз барқ истифода мекунанд. Баъзе аз шиканҷашудагон нақл кардаанд, ки милисаҳо ба дастгоҳи барқие, ки барои шиканҷа истифода мекунанд, вобаста ба шиддати он номи “Сангтуда” ва “Роғун” гузоштаанд.

Ҳамчунин муҳофизони ҳуқуқи инсон аз ҳолатҳои таҷовуз ба номус ва таҳдиди таҷовуз ба номуси чи мардон ва чи занони боздоштшуда гузориш додаанд.

Ба назари намояндагони ташкилоти “Amnesty International” дар аксар маврид мақсади кормандони ҳифзи ҳуқуқ шиканҷаро барои ситонидани пора аз хешовандони боздоштшуда истифода мекунанд. Музди миёнаи милисаи тоҷик каме бештар аз 2 ҳазор сомонӣ аст. Ба назари таҳлилгарони маҳалли даромади асосии кормандони умури дохила бо усулҳои ғайриқонунӣ ба даст оварда мешавад.

Аз рӯйи маълумоти ғайрирасмӣ шумораи умумии кормандони Вазорати умумри дохила қариб 40 ҳазор нафарро ташкил медиҳад. Ба назари коршиносон ин миқдор аз меъёри зарурӣ қариб се баробар зиёд мебошад. Мувофиқи ченаки байналмиллалӣ барои таъмини волоияти қонун ва мубориза бо ҷиноят барои Тоҷикистон 14 ҳазор милиса кифоят аст.

Аммо новобаста аз ин, сатҳи ҷинояткорӣ дар кишвар нисбат ба соли гузашта 5 дарсад афзудааст (бештар аз 20 ҳазору 200 ҷиноят дар 9 моҳ).

Мунтақидони ҳукумати Тоҷикистон бар ин назаранд, ки шумораи кормандони мақомоти ҳифзи ҳуқуқ аз ҷониби раҳбарияти кишвар сараввал ба хотири ҳифзи сохтори кунунӣ ба маротиб афзоиш дода шудааст. Мухолифин бовари доранд, ки милисаи тоҷик на барои ҳифзи ҳуқуқи шаҳрвандон, балки барои саркӯб кардани онҳо барои ҳукумати хонаводагии Эмомалӣ Раҳмон зарур аст.